Bahaso Minangkabau
| Minangkabau | |
|---|---|
| باسو مينڠكاباو Bahaso Minangkabau Baso Minang Baso Awak |
|
| Dituturkan di | Indonesia, Malaysia |
| Wilayah | Sumatra Barat, Riau, Jambi, Bengkulu, Sumatra Utara, Aceh (Indonesia) Nagari Sembilan (Malaysia) |
| Jumlah penutur | 6,500,000 (tidak ada tanggal) |
| Rumpun bahaso | |
| Kode-kode bahaso | |
| ISO 639-2 | min |
| ISO 639-3 | min |
Bahaso Minangkabau atau disingkek jadi Baso Minang tamasuak Rumpun Bahaso Austronesia. Baso Minang acok disabuik sacaro umum dalam Bahaso Indonesia sabagai Bahasa Padang.[1] Baso Minang dipakai dek urang Minang di Sumatra Barat, sarato urang Minang nan barado di rantau[2] atau di daerah-daerah lain di Indonesia jo di lua nagari.
Baso Minang iko punyo banyak dialek. Bahkan dialek di duo nagari nan basampadan sajo bisa babedo. Ado dialek nan agak bairama, ado nan rato sajo, bahkan ado pulo nan agak kareh. Tapi sacaro umum baso Minang dialek Padang nan manjadi bahaso pangantar bagi suku Minang tarutamo dalam mangecek sahari-hari maupun dalam kasusastraan Minangkabau. Baso Minang dialek Padang dipakai karano dialek itu tabantuak dari pacampua'an sagalo macam dialek nan ado di wilayah Minangkabau.
Bahaso Minang barado dalam kategori nan cukuik aman dari kapunahan dek karano masih digunokan sabagai bahaso sahari-hari dek masyarakaik Minangkabau. Banyak urang Minangkabau nan marantau ka babagai daerah, namun bahasa Minang masih juo mareka baok jo mareka gunokan dalam mangecek sahari-hari jo sasamo urang Minang.
Daftar isi |
Sebaran pamakai [suntiang]
Manuruik sijarahnyo, mulonyo bahaso Minangkabau taseba pado wilayah bakeh kakuasoan Karajaan Pagaruyuang nan bapusek di padalaman Minangkabau, Sumatera Barat. Bateh-batehnyo biaso dinyatokan dalam ungkapan Minang atau Tambo Minangkabau barikuik iko:[3]
- Dari Sikilang Aia Bangih
- Sampai ka Taratak Aia Itam
- Dari Sipisok-pisok Pisau Hanyuik
- Sampai ka Sialang Balantak Basi
- Dari Riak Nan Badabua
- Sampai ka Durian Ditakuak Rajo
Dari sisi harafiahnyo bateh-bateh nagari nan disabuikan ko marupoan sasuatu nan indak pasti, namun kamudian ado pandapek baso kawasan tasabuik dipasangkokan antaro lain: Sikilang Aia Bangih adolah bateh baraik dayo, kini di kabupaten Pasaman Barat nan babateh jo Kabupaten Mandailing Natal, Sumatera Utara; Taratak Aia Itam adolah bateh tenggara, dakek Taluak Kuantan di Kabupaten Kuantan Singingi, Riau; Sipisok-pisok adolah bateh utara sampai ka Sialang, Kabupaten Lima Puluh Kota, Sumatera Barat nan babateh jo Rantau Barangin, Kabupaten Kampar, Riau; Riak Nan Badabua adolah Pasisia Salatan; nan taakhia Durian Ditakuak Rajo adolah bateh dakek Kabupaten Bungo, Jambi.[3]
Ahli-ahli bahaso lah manaliti baso dialek-dialek bahaso Minang, salain dipagunoan di Sumatera Barat, basuo juo di babarapo daerah di pabatasan Jambi (sapanjang sungai Batanghari), Kampar (Riau), kalompok-kalompok di pasisia Aceh Barat (dinamoan suku Aneuk Jamee), jo Nagari Sambilan (Malaysia), nan niniak muyangnyo barasa dari ranah Minang sajak berabaik-abaik nan lalu (deknyo disabuik Baso Nogoghi/Nogori).[4][5] Panalitian lain manamuan baso bahaso Minang banyak dipagunoan juo di daerah Mukomuko (Bengkulu), Natal jo Barus (Sumatera Utara), Tapak Tuan (Aceh), sarato di Bangkinang, Pakanbaru, jo Taluak (Riau).[6]
Dialek [suntiang]
Bahaso Minang mamiliki banyak dialek, bahkan di duo kampuang nan dipisahkan dek sungai sakali pun dapek mampunyoi dialek nan balainan. Manuruik Nadra, di wilayah Sumatera Barat bahaso Minang dapek dibagi dalam tujuah dialek, yaitu:[7]
- Rao-Mapat Tunggua
- Muaro Sungai Lolo
- Pangkalan Lubuak Alai
- Payakumbuah
- Agam-Tanah Data
- Pacung Soal
- Koto Baru
Salain tu, dialek-dialek Payakumbuah, Agam-Tanah Data, jo Pacung Soal masiang-masiang dapek dibagi pulo ka dalam duo sub-dialek.[8] Tamsin Medan bapandapek bahaso pabedoan nan sangaik manonjol adolah antaro dialek nan ditutuakan di Kabupaten Pesisir Selatan jo dialek di Kabupaten Mukomuko, Bengkulu.[9]
Dialek bahaso Minang nan ditutuakan dek sabagian panduduak di sapanjang pasisia barat pulau Sumatera mulai dari Mandailing Natal, Sibolga, dan Barus di Sumatera Utara disabuik juo jo namo bahasa Pesisir; sadangkan dialek bahaso Minang nan ditutuakan di Singkil, Simeulue, Aceh Selatan, Aceh Barat Daya jo Meulaboh disabuik juo jo namo bahaso Aneuk Jamee.[rujuakan?]
Subagai contoh, barikuik iko adolah pabandiangan antaro babarapo dialek bahaso Minangkabau:
| Bahaso Indonesia/ Bahaso Malayu | Apa katanya kepadamu? |
| Bahaso Minangkabau "baku" | A keceknyo jo kau? |
| Mandahiling Kuti Anyie | Apo kecek o kö gau? |
| Padang Panjang | Apo keceknyo ka kau? |
| Pariaman | A kato e bakeh kau? |
| Ludai | A kecek o ka rau? |
| Sungai Batang | Ea janyo ke kau? |
| Kurai | A jano kale gau? |
| Kuranji | Apo kecek e ka kau? |
| Salimpaung Batusangkar | Poh ceknyoh kah khau duh? |
| Rao-Rao Batusangkar | Aa keceknyo ka awu tu? |
Untuak komunikasi antar panutua bahaso Minangkabau nan sadamikian baragam iko, akhianyo dipagunokanlah dialek Padang subagai bahaso baku Minangkabau nan biaso disabuik Bahaso Padang atau Bahaso Urang Awak. Bahaso Minangkabau dialek Padang ikolah nan manjadi acuan baku (standar) dalam mangecek bahaso Minangkabau tarutamo di parantauan.
Bahaso Aneuk Jamee [suntiang]
Bahaso Aneuk Jamee adolah marupoan satu jinih dialek bahaso Minangkabau. Bahaso daerah nan tasebar di sapanjang pasisia baraik jo salatan Aceh iko, walaupun disabuik badialek bahaso Minangkabau, namun Urang Aceh ado nan manyabuiknyo jo Basa Jamee (Bahaso Jamee) atau Basa Baiko (Bahaso Baiko), dimano sabutan taakhia biasonyo kurang manyanangan hati bagi urang-urang suku/babahaso Aneuk Jamee, sabab dianggap mampacaruik, dimano mareka nan basuku/babahaso Aneuk Jamee surang labiah suko manyabuiknyo jo Baso Jamu (Bahaso Jamu) atau Basa Jamee (Bahaso Jamee).
Pabedoan pado antaro dialek bahaso Aneuk Jamee jo bahaso Minangkabau lainnyo, sangaik mungkin dipangaruahi dek faktor asimilasi jo bahaso Aceh, bahaso Indonesia, jo bahaso Melayu pasisia nan manyebar pulo di pasisia-pasisia Aceh dimano suku/bahaso Aneuk Jamee ado. Ado sajumlah kato nan dalam bahaso Minangkabau ka tadanga kasar, namun manjadi biaso dalam bahaso Aneuk Jamee, samisal kato "Wa ang" nan marujuak pado "Sanak" atau "Angkau". Salain itu, juo ado pamanggalan sajumlah kato dari Minangkabau, sarupo kato "Wa ang" cukuik manjadi "ang" sajo, sarupo jo dialek lainnyo.
Karya sastra [suntiang]
Baso Minang untuak mangecek sahari-hari babedo jo baso kasusastraan, acok dalam mangecek manggunoan kalimaik nan pendek-pendek atau dipotong-potong kato akhir sacaro baruruikan. Umpamonyo, Cik cah lu di, wak makan ciek lu (Hancik cacah dulu jadi, awak makan ciek dulu). Samantaro dalam kasusastraan manggunoan kato-kato nan utuah. Kalimaiknyo panjang-panjang sarato banyak mamakai anak kalimaik, nan pangucapannyo dapek bairama sarato takanan suaronyo nan taratur. Karya sastra tradisional Minang punyo pasamoan bantuak jo karya sastra tradisional Bahaso Malayu pado umumnyo, yaitu babantuak pantun, carito rakyat, hikayat niniak muyang (tambo) maupun adaik-istiadaik. Panyampaiannyo biasonyo dilakukan dalam bantuak carito (kaba) atau dinyanyian (dendang).
Pantun [suntiang]
Pantun kamungkinan barasa dari pa-tuntun[10]. Pantun tadiri dari babarapo barih dalam jumlah ganok. Satiok barih tadiri dari ampek kato jo irama akhir nan samo. Contoh:
- Den tatah indak tatatah
- Den tutuah juo nan jadi
- Den tagah indak tatagah
- Den suruah juo nan jadi
-
- Kaluak paku kacang balimbiang
- Tampuruang lenggang-lenggangkan
- Bao manurun ka Suruaso
- Tanam siriah jo ureknyo
- Anak dipangku kamanakan dibimbiang
- Urang kampuang dipatenggangkan
- Tenggang nagari jan binaso
- Tenggang sarato jo adaiknyo
Pabandiangan jo Bahaso Lain dari Rumpun Melayu [suntiang]
Urang Minangkabau umumnyo bapandapaik banyak pasamoan antaro bahaso Minangkabau jo bahaso Melayu jo bahaso Indonesia. Marah Roesli dalam Peladjaran Bahasa Minangkabau manyabuikkan pado umumnyo pabensoan (pabedoan) antaro bahaso Minangkabau jo bahaso Indonesia adolah pado pabedoan lafal, salain pabensoan babarapo kato.
Contoh-contoh pabedoan lafal bahaso Melayu, bahaso Indonesia jo bahaso Minangkabau adolah sabagai barikuik:
| Akhiran | Manjadi | Contoh |
|---|---|---|
| a | o | nama—namo, kuda—kudo, cara—caro |
| al jo ar | a | jual—jua, kabar—kaba, kapal—kapa |
| as | eh | batas—bateh, alas—aleh, balas—baleh |
| at | ek atau aik | dapat—dapek, kawat—kawek, surat—surek |
| ih | iah | kasih—kasiah, putih—putiah, pilih—piliah |
| ing | iang | kucing—kuciang, saling—saliang, gading—gadiang |
| ir | ia atau ie | air—aia, pasir—pasia, lahir—lahia |
| is | ih | baris—barih, manis—manih, alis—alih |
| it | ik | sakit—sakik, kulit—kulik, jahit—jahik |
| uh | uah | bunuh—bunuah, tujuh—tujuah, patuh—patuah |
| uk | uak | untuk—untuak, buruk—buruak, busuk—busuak |
| ung | uang | langsung—langsuang, hidung—hiduang, untung—untuang |
| ur | ua | cukur—cukua, kasur—kasua, angsur—ansua |
| us | uih | putus—putuih, halus—haluih, bungkus—bungkuih |
| ut | uik | rumput—rumpuik, ikut—ikuik, takut—takuik |
- Salain pabensoan akhiran, imbuhan awalan sarupo me-, ber-, ter-, ke-, pe- jo se- dalam bahaso Minang manjadi ma-, ba-, ta-, ka-, pa-, jo sa-. Misalnyo meminum, berlari, terlambat, kesalahan, penakut, jo setiap dalam bahaso Minang manjadi maminum, balari, talambek, kasalahan, panakuik, jo satiok.
- Samantaro itu, imbuhan akhiran sarupo -kan jo -nya dalam bahaso Minang manjadi -an jo -nyo. Contohnyo memusnahkan jo selamanya dalam bahaso Minang manjadi mamusnahan jo salamonyo.[11]
- Pabedoan lainnyo adolah satiok suku kata partamo nan manganduang huruf "e" dalam bahaso Minang manjadi huruf "a".
Pasamoan bahaso Minangkabau jo babagai bahaso lain dari rumpun Melayu dapek dicaliak misalnyo dalam pabandiangan kosakato barikuik:
| Bahaso Indonesia | apa | laut | lihat | kucing | pergi | ular | keras | manis | lutut |
| Bahaso Minangkabau | apo | lauiʔ | liaiʔ/caliaʔ | kuciang | pai | ula | kareh | manih | lutuiʔ |
| Bahaso Pekal | apo | lawik | liek | kucing | lalui | ulah | kehas | manis | lutuik |
| Bahaso Urak Lawoi' | nama | lawoiʔ | lihaiʔ | mi'aw | pi | ulal | kras | maneh | lutoiʔ |
Contoh kalimaik :
Bahaso Minangkabau:Sadang kayu di rimbo tak samo tinggi, kok kunun manusia
Bahaso Melayu :Sedangkan pohon di rimba tidak sama tinggi, apa lagi manusia
Bahaso Minangkabau:Co a koncek baranang co itu lo inyo
Bahaso Melayu :Bagaimana katak berenang,begitulah pula dia
Bahaso Minangkabau:Indak buliah mambuang sarok di siko!
Bahaso Melayu :Tidak boleh membuang sampah di sini!
Bahaso Minangkabau: A tu nan ka karajo ang?
Bahaso Melayu : Apa yang kamu akan kerjakan?
Pabedoan nan lain dapek dicaliak dalam versi masing-masing dari Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia:
| Bahaso Inggrih | Bahaso Indonesia | Bahaso Malaysia | Bahaso Minangkabau |
|---|---|---|---|
| Universal Declaration of Human Rights | Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia | Perisytiharan Hak Asasi Manusia Sejagat | Deklarasi Sadunia Hak-Hak Asasi Manusia |
| Article 1 | Pasal 1 | Perkara 1. | Pasal 1 |
| All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood. | Semua orang dilahirkan merdeka dan mempunyai martabat dan hak-hak yang sama. Mereka dikaruniai akal dan hati nurani dan hendaknya bergaul satu sama lain dalam semangat persaudaraan. | Semua manusia dilahirkan bebas dan samarata dari segi kemuliaan dan hak-hak. Mereka mempunyai pemikiran dan perasaan hati dan hendaklah bertindak di antara satu sama lain dengan semangat persaudaraan. | Sadoalah urang dilahiaan mardeka jo punyo martabat sarato hak-hak nan samo. Inyo dikaruniai aka jo hati nurani, supayo ciek samo lain bagaul dalam samangaik badunsanak. |
Rujuakan [suntiang]
- ^ Grimes dkk. 1995, hlm. 212.
- ^ Khatib 1986, hlm. 1.
- ^ Adelaar 1992, hlm. 3.
- ^ Nio dkk. 1984, hlm. 1.
- ^ Nadra 2006.
- ^ Nadra 1997.
- ^ Medan 1985.
- ^ Usman Z., (1970), Fungsi dan Peranan Bahasa dan Sastra Minang dalam Kebudayaan Lokal maupun Nasional, Seminar Sejarah dan Kebudayaan Minangkabau di Batusangkar.
- ^ Edwar Djamaris, Beberapa masalah dalam penerjemahan naskah Sastra Minangkabau
Dafta pustaka [suntiang]
- Adelaar, K.A. 1992. Proto Malayic: The Reconstruction of its Phonology and Parts of its Lexicon and Morphology. Canberra: Pacific Lingusitics, C - 119.
- Grimes, Barbara F., Joseph E. Grimes, Malcolm D. Ross, Charles E. Grimes, dan Darrel T. Tryon. 1995. "Listing of Austronesian Languages", Darrel T. Tryon (ed). Comparative Austronesian Dictionary: An Introduction to Austronesian Studies. Berlin: Mouton de Gruyter.
- Khatib, Yusran. 1986. Bahasa Tulis Minangkabau. Makalah dalam Pertemuan Bahasa dan Sastra Daerah Wilayah Barat di Pekanbaru.
- Medan, Tamsin. 1985. Bahasa Minangkabau dialek Kubuang Tigo Baleh. Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
- Nadra. 2006. Rekonstruksi bahasa Minangkabau. Andalas University Press, ISBN 979-3364-55-6.
- Nadra. 1997. Geografi Dialek Bahasa Minangkabau. Disertasi Doktor Universitas Gadjah Mada. Yogyakarta.
- Navis, A.A. 1984. Alam Terkembang Jadi Guru: Adat dan Kebudayaan Minangkabau. Jakarta: Grafiti Pers.
- Nio, Be Kim Hoa, Zainuddin H.R. Lenggang, Yusran Khatib, Zainil, H. Yusna Yusuf, dan Janizoer Japas. 1984. Sistim Morfologi Kata Benda dan Kata Sifat Bahasa Minangkabau. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.
Bacoan lanjuik [suntiang]
- Bahaso Minangkabau di Ethnologue
- Kamus bahasa Indonesia-Minangkabau Nurlela Adnan, Ermitati, Rosnida M. Nur, Pusat Bahasa (Indonesia), Balai Pustaka, 2001.
- Tata Bahasa Minangkabau, Gerard Moussay (original title La Langue Minangkabau, translated from French by Rahayu S. Hidayat), ISBN 979-9023-16-5.
Sumber [suntiang]
Ethnologue </noinclude>