Batu basurek Pagaruyuang VIII
| Batu basurek Pagaruyuang VIII | |
|---|---|
| Batu basurek Ponggongan II | |
Batu basurek Pagaruyuang VIII | |
| Jinih | Batu basurek |
| Bahan baku | Batu lapili |
| Panjang | 52 cm |
| Tinggi | 30 cm |
| Leba | 49 cm |
| Sistem panulisan | Aksara Pasca-Pallawa Sumatera |
| Periode | Karajaan Malayapura |
| Tampek ditamuan | Ponggongan, Tanah Datar, Sumatera Barat, Indonesia |
| Lokasi kini | Kompleks Prasasti Adityawarman |
| Koordinat | 0°27′35″S 100°36′28″E / 0.4597310°S 100.6077240°E |
| Registrasi | No SK : 77/M/2019 Tanggal SK : 2019-03-12 |
| Bahaso | Bahaso Sanskerta |
| Kabudayaan | Budaya Pagaruyuang |
|
Lokasi Paguruyuang VIII
| |

Batu basurek Pagaruyuang VIII, nan dinamoan juo batu basurek Ponggongan II,[1] adolah ciek batu basurek nan barasa dari maso Rajo Adityawarman, batarikh 1291 Saka atau 1369 M.[2][3][4] Batu basurek ko bantuaknyo lasuang batu basagi ampek, tabuek dari batu lapili bawarno coklat kaputiahan, panjangnyo 52 cm, leba 49 cm, jo taba (tinggi) 30 cm.[2] Di tangah-tangahnyo ado lubang nan untuak tampek manumbuak bareh.[3][5][6] Tulisan naskah batu basurek tadapek pado pamukoan ateh dari lasuang, ditulih dalam bahaso Sanskerta nan bacampua saketek jo bahaso Jawa Kuno,[2] mamakai aksara Pasca-Pallawa Sumatera,[7] nan taseba di tigo sisi pamukoan batu.[5]
Batu basurek ko mamuek pujian kapado surang rajo nan murah ati, taratua, sarato disabuik sabagai kalairan baliak (inkarnasi) mukaluak satangah dewa (gana).[3] Kalimaik panando taun (candra sengkala) ratu ganato hadadi nan tasurek di batu basurek ko ditapsirkan dek Budi Istiawan (2006) sabagai panando taun 1368 M.[3] Pambacoan sabalunnyo dek de Casparis (1989) agak balain; inyo manapsirkan candra sengkala tasabuik sabagai 1238 Saka atau 1316 M. Manuruiknyo, nan mangaluaan batu basurek ko adolah Akarendrawarman, sabagai pandaulu jo mamak kapado Adityawarman.[3]
Salain nilai sijarahnyo, batu basurek Pagaruyuang VIII ko, basamo batu-batu basurek lainnyo di Kompleks Prasasti Adityawarman, alah paguno sabagai sarana pandidiakan masarakaik, tarutamo untuak mampakanakan sijarah satampek kapado rang mudo.[8] Batu basurek ko alah tadafta sabagai Cagar Budaya Peringkat Nasional malalui Surat Keputusan (SK) Nomor 77/M/2019, nan ditabikan pado tanggal 12 Maret 2019 dek Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia.[9]
Lata balakang
[suntiang | suntiang sumber]Batu basurek Pagaruyuang VIII marupoan sabuah batu basurek dari jaman pamarentahan Rajo Adityawarman nan barasa dari sakita abaik ka-13 sampai abaik ka-14 Masehi.[2] Batu basurek ko dilaporkan dek epigrafis jo arkeolog N.J Krom dalam Oudheidkundig Verslag (Indonesia: Laporan Kepurbakalaan) tabikan Bataviaasch Genootschap van Kusten en Wetenschappen (Indonesia: Ikatan Ilmu dan Kesenian Batavia) pado taun 1912. Batu basurek ko tacataik sabagai salah satu dari limo batu basurek nan ditamuan di wilayah Ponggongan, jorong Balai Janggo, Nagari Pagaruyuang, Kecamatan Tanjung Emas, Kabupaten Tanah Datar, Sumatera Barat.[1][10] Krom mancataik, batu basurek ko babantuak pasagi jo balubang di bagian tangahnyo. Disebuikan baso ado naskah sabarih pado satiok sisi, jo barih partamo balanjuik ka barih kaduo di sisi partamo. Manuruik pangamatannyo, batu basurek tasabuik dibuek pado taun 1?17, angko ratuihnyo indak dapek dibaconyo sacaro jaleh. Inyo manulih pulo baso batu basurek ko maso tu alah bapindahan dari lokasi panamuannyo ka Pagaruyuang, nan kudian dinamoan pulo sabagai Batu basurek Pagaruyuang VIII.[1][10]
Para sijarawan umumnyo maubuangkan batu basurek ko jo maso pamarentahan Adityawarman, surang rajo nan dikana banyak maninggaan batu basurek nan ditulih mamakai bahaso Sanskerta, bahaso Malayu Kuno, bahaso Jawa Kuno, bahkan bahaso Tamil. Isi naskah batu basurek Pagaruyuang VIII ko barupo pujian taradok surang rajo nan disamoan jo dewa, indak tajadi padabatan di antaro para panaliti. Namun, ado pabedaan pandapek manganai pananggalan jo sia sabananyo tokoh nan tasabuik dalam batu basurek ko. Sabagian panaliti manapsirannyo barasa dari maso Adityawarman,[3] samantaro ado pulo nan maubuangkannyo jo maso Akarendrawarman.[11]
Lokasi
[suntiang | suntiang sumber]Kini ko, batu basurek Pagaruyuang VIII lah dikumpuaan basamo tujuah batu basurek lainnyo di Kompleks Prasasti Adityawarman nan talatak di jalan rayo Pagaruyuang-Batusangka di jorong Gudam, Nagari Pagaruyuang, Kecamatan Tanjung Emas, Kabupaten Tanah Datar.[12] Pamaliaroan batu basurek ko dilakuan dek Balai Pelestarian Cagar Budaya Sumatera Barat, sarato artefak ko lah tadafta sabagai benda cagar budayo jo nomor inventaris 26/BCB-TB/SMB.[7][9]
Panggambaran
[suntiang | suntiang sumber]Batu basurek ko bapahaik pado artefak lasuang atau lumpang batu nan babantuak pasagi ampek indak samo sisi (asimetris), jo ado sabuah lubang lasuang di tangahnyo.[10][13] Artefak iko dibuek dari bahan batu lapili bawarno coklat kaputihan, baukuran panjang 52 cm jo leba 49 cm jo taba 30 cm.[1][2]
Batu basurek Pagaruyuang VIII iko ditulih dalam bahaso Sanskerta jo saketek campuran bahaso Jawa Kuno,[14] manggunoan aksara Pasca-Pallawa Sumatera.[7] Batu basurek ko baisi sabarih naskah, nan dituriahan baputa bakuliliang badan lasuang pado katigo sisinyo. Barih partamo marupoan sabuah kalimaik panjang sarato barih kaduo marupoan sabuah kalimaik pendek. Ukiran naskah batu basurek ko bamulo dari sisi nan barisi duo barih tulisan, lalu balanjuik ka sisi kaduo jo katigo, sarato baakia baliak pado sisi partamo sabagai barih kaduo. Manuruik de Casparis, pado sisi kaampek nan indak dituriahan naskah itu kamungkinan sisi nan dilakokan pado suatu bangunan atau karang.[2]
Nan tasurek
[suntiang | suntiang sumber]Naskah batu basurek ko manuruik Istiawan (2006) adolah sbb.:[2]
- Om. tithiwarsatitha ratu ganato hadadi jestamasa dwidasa drta dana satata lagu nrpo kanaka jana amara wasita wasa
- sukhasthita //o//
Sabalunnyo, J.G. de Casparis (1989) panah malakuan alih aksara nan agak balain pulo, sbb.:[11]
- Sasikarawacaraturagankite
- a----ddhana------ya/
- sriy=akarendra-nrpo kanakawaneh
- amarawasitawasa sukham sthita//
Aratinyo
[suntiang | suntiang sumber]Tajamahan naskah batu basurek ko manuruik Istiawan (2006) adolah sbb.:[2]
- Bahagia. Pado taun Saka 1291 bulan Jyesta tangga 12 (adolah) surang rajo nan salalu ringan dalam manyumbang ameh dan manjadi contoh bagaikan dewa nan (babaun) arum
- taratua jo salalu sanang
Kusumadewi (2012) maliek baso pambacoan sabalunnyo pado batu basurek Pagaruyuang VIII ko ado kasalahan panulisan tando baco pado kalimaik nan tatulih. Kasalahan itu umumnyo barupo indak dipakainyo babarapo tando baco, sarupo titiak di bawah pado ṇ, ṭ, ṣ, ṁ, ḍ, ḥ, sarato galombang (tilde) pado ñ. Manuruiknyo, kasalahan tando baco ko dapek barasa dari sang citralekha (panulih batu basurek) atau dari panaliti sabalunnyo nan talupuik kutiko manulihnyo. Indak sasuainyo pamakaian tando baco tu dapek marusak katapekan pambacoan aksara nan basangkutan, sarato saṁdhi (parubahan bunyi antaro kato) nan maikutinyo.[15][lower-alpha 1]
Pandapek
[suntiang | suntiang sumber]Mambaco candra sengkala
[suntiang | suntiang sumber]Taun ditulihnyo batu basurek iko banyatoan jo candra sengkala, yaitu jo kalimat dalam bahaso Sanskerta nan tiok-tiok kato punyo nilai angko. Manuruik nan tabaco dek Istiawan, candra sengkala nan tasurek di batu iko babunyi “ratu ganato hadadi”. Kato “ratu“ aratinyo rajo, banilai 1; “gana” aratinyo mukaluak satangah dewa, banilai 2; “hadadi” aratinyo manjadi, barnilai 12. Sahinggo candra sengkala iko punyo nilai tahun 1291 Saka, nan samo jo 1369 M. Tahun iko ado dalam rantang maso Adityawarman mamarentah, yaitu antaro 1347–1375 M. Surek di ateh batu iko mamuji rajo sebagai urang nan murah hati sampai-sampai basamoan jo dewa.[2][3]
Manuruik nan tabaco dek Casparis, candra sengkala nan tasurek di batu iko babunyi "turangga awacara kara sasi". Kato “sasi” aratinyo bulan, banilai 1; “kara” aratinyo tangan, barnilai 2; “awacara” aratinyo suasana, barnilai 3, dan “turangga” atau kuda (bernilai 8). Sahinggo candra sengkala iko punyo nilai tahun 1238 Saka, nan samo jo 1316 M.[4] Dek iko, batu basurek ko manuruiknyo marupoan bukti pamarentahan Rajo Akarendrawarman, sarato jo analisis nan badasa pado sistim badunsanak di Minangkabau, kamungkinan rajo tasabuik adolah dunsanak laki-laki pihaik mandeh (mamak) dari Adityawarman.[11] Salain itu, Adwayawarman—nan disabuik dalam batu basurek Kuburajo I sabagai ayah dari Adityawarman—indak tacatat panah jadi rajo di Sumatera Barat.[4]
Guno lasuang batu
[suntiang | suntiang sumber]Batu basurek ko tamasuak unik dek bapahaik pado artefak babantuak lasuang atau lumpang batu. Miksic (1987) mancataik baso lasuang batu marupoan pakakeh tradisional nan lah lamo digunoan untuak manumbuak bareh atau bahan makanan lainnyo, nan umumnyo ditamukan di pakampuangan lamo maupun baru di Sumatera Barat. Manuruik carito urang satampek, babarapo lasuang batu nan kini indak lai digunoan, sabalunnyo baparan dalam upacara adaik atau kagiatan baradaik lainnyo.[16]
Di Balubus, lasuang batu digunoan dalam upacara maso panen, di mano saikek padi nan partamo dipotong kudian ditumbuak jo diiriangi mantra sarato sasaji. Di Manganti, Guguak, di tapian Batang Sinamar, lasuang batu digunoan untuak manampung darah hewan pasambahan nan dagiangnyo dimakan sasudah acara gotong royong mambarasiahan batang aia. Darah hewan pasambahan tu, sarupo domba, ditampuang jo mungkin dibiakan daulu sampai kariang untuak mahoromati arwah niniak muyang. Di Bukik Afar, lasuang digunoan untuak manandoi bateh anta suku.[13]
Miksic mancataik pulo baso pado maso lalu, sadoalah panduduak asali punyo lasuang batu, sadangkan urang datang nan tibo kudian indak dipabuliahan punyo. Di tampek lain, rumah pangulu ditandoi jo adonyo saindak-indaknyo ampek lasuang batu.[13] Bukti-bukti manunjuakan baso lasuang batu masih taruih digunoan sampai dakek jo maso moderen. Tampek lasuang bapindah maikuik pamiliaknyo ataupun maikuik pindahnyo pamukiman. Babeda jo artefak prasijarah lainnyo sarupo batu tagak (menhir) nan ditamuan di pinggia pamukiman, lasuang batu ditamukan di tangah-tangah area pamukiman.[13]
Mitos
[suntiang | suntiang sumber]Sabalun dilakuan pambacoan ilimiah dek para sijarawan, urang satampek lah lamo punyo mitos tantang batu basurek Pagaruyuang VIII maupun batu-batu basurek kuno lainnyo nan banyak taseba di babagai lokasi di Kabupaten Tanah Datar. Carito-carito rakyaik tasabuik manjadi sarana pandidiakan budayo jo adaik dek urang satampek. Sampai kini ko, mitos-mitos tasabuik tatap dipaliaro dalam lingkuik pandidiakan untuak mampakanakan warisan budayo kapado rang mudo. Kumpulan carito rakyaik Minangkabau tantang mitos babatuan kuno sarato carito rakyaik lainnyo dari kabupaten iko panah ditarbiakan dek Badan Perpustakaan dan Kearsipan Provinsi Sumatera Barat.[17]
Caliak pulo
[suntiang | suntiang sumber]| Ado kategori tantang Batu basurek Pagaruyuang VIII di Wikimedia Commons |
Catatan
[suntiang | suntiang sumber]- ↑ Saṁdhi adolah parubahan bunyi (fonetik) dalam sabuah kalimaik, nan ma satiok kato nan diikuik jo kato sabalun atau sasudahnyo mangalami parubahan bunyi maupun tulisan.
Rujuakan
[suntiang | suntiang sumber]- 1 2 3 4 Tjoa-Bonatz 2019, hlm. 57.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Istiawan 2006, hlm. 23.
- 1 2 3 4 5 6 7 Kozok 2015, hlm. 38.
- 1 2 3 Nur 2014, hlm. 51.
- 1 2 "Prasasti Pagaruyung » Budaya Indonesia". budaya-indonesia.org. Diakses tanggal 2025-08-18.
- ↑ Ikhsani, Siva Nur (2020-10-15). "Kerajaan Pagaruyung: Silsilah, Peta, Peninggalan & Keruntuhan". Selasar (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2025-09-07.[pranala nonaktif permanen]
- 1 2 3 Kusumadewi 2012, hlm. 102.
- ↑ Kurnia & Monanda 2015, hlm. 35.
- 1 2 "Daftar Cagar Budaya peringkat Nasional Tahun 2013-2022" (PDF) (dalam bahasa Indonesia). Oktober 2022. Diakses tanggal 2025-09-19.
- 1 2 3 Krom 1912, hlm. 44.
- 1 2 3 Istiawan 2006, hlm. 24.
- ↑ Istiawan 2006, hlm. 1.
- 1 2 3 4 Miksic 1987, hlm. 18.
- ↑ Istiawan 2006, hlm. 3.
- ↑ Kusumadewi 2012, hlm. 54-55.
- ↑ Miksic 1987, hlm. 6,18.
- ↑ Kurnia & Monanda 2015, hlm. iii-iv, 35.
Bacoan lanjuik
[suntiang | suntiang sumber]- Istiawan, Budi (2006). "Selintas Prasasti dari Melayu Kuno" (PDF) (edisi ke-1). Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala Batusangkar (Wilayah Kerja Provinsi Sumatera Barat dan Riau): 39–40.
- Kozok, Uli (2015) (dalam bahaso en). A 14th Century Malay Code of Laws: The Nitisarasamuccaya. Institute of Southeast Asian Studies. p. 38. ISBN 9789814459747. https://books.google.co.id/books?id=35lqBgAAQBAJ&pg=PA38&dq=id&sa=X&ved=0ahUKEwi-wIW5yvzNAhUVSo8KHTcyBLQQuwUINDAD#v=onepage&q=false.
- Krom, Nicolaas Johannes (1912). "Inventaris de Oudheden in de Padangsche Bovenlanden". Oudheidkundig verslag (dalam bahasa Belanda). Weltevreden: Albrecht & Co. 49: 33–50.
- Kurnia, Febby Eka; Monanda, Roberto (2015). Folklor Minangkabau: Mitos Batu-Batu dan Cerita Rakyat di Luhak Nan Tuo. Padang: Suri (Surau Institute for Conservation). pp. 35. ISBN 978-602-70688-3-4. http://repo.unand.ac.id/4609/1/BP-EB-PRM-02.pdf.
- Kusumadewi, Sri Ambarwati (2012). "Adityawarman (1347-1374 Masehi): Kajian Epigrafi". Fakultas Ilmu Pengetahuan Budaya Universitas Indonesia. Diakses tanggal 2025-08-17.[pranala nonaktif permanen]
- Miksic, John N. (1987). "From Seri Vijaya to Melaka "Batu Tagak" in Historical and Cultural Context". Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 60 (2 (253)): 1–42.
- Nur, Muhammad (2014). "Raja Pagaruyung di Minangkabau dalam Perspektif Sejarah". Analisis Sejarah. Labor Sejarah, Universitas Andalas. 5 (1): 47–67.
- Tjoa-Bonatz, Mai Lin (2019) (dalam bahaso en). A View from the Highlands: Archaeology and Settlement History of West Sumatra, Indonesia. ISEAS-Yusof Ishak Institute. ISBN 978-981-4843-02-7. https://www.google.co.id/books/edition/A_View_from_the_Highlands/QIDRDwAAQBAJ?hl=id&gbpv=1&dq=ponggongan&pg=PA57&printsec=frontcover.
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Artikel menggunakan OSM location map
- All articles with dead external links
- Articles with dead external links from June 2026
- Articles with permanently dead external links
- Laman jo argumen gando di pamanggilan templat
- CS1 sumber berbahasa Belanda (nl)
- Articles with dead external links from April 2026
- Batu basurek
- Minangkabau
- Halaman yang menggunakan ekstensi Kartographer
