Lompat ke isi

Batu basurek Pagaruyuang II

Wikipedia Minangkabau - Lubuak aka tapian ilimu
Batu basurek Pagaruayung II
Batu basurek Bukik Gombak II
Batu basurek Pagaruyaung II nan tabalah dua, poto tacaliak panuah dari ateh
JinihBatu basurek
Bahan bakuBatu pasia bawarno coklat kakuniangan
UkuranSagi ampek baukuran tinggi=250 cm, leba=116 cm, taba=18 cm
Sistem panulisanAksara Pasca Pallawa
Dibuek1295 Saka (1373 M)
Tampek ditamuanJorong Bukit Gombak, Kecamatan Lima Kaum, Kabupaten Tanah Datar, Sumatera Barat
Lokasi kiniKomplek Prasasti Adityawarman
Koordinat0°28′24,7″S 100°36′32,4″E / 0.46667°S 100.60000°E / -0.46667; 100.60000[1]
BahasoBahaso Sanskerta jo Malayu Kuno
Batu basurek Pagaruyuang II di Sumatra
Batu basurek Pagaruyuang I
Batu basurek Pagaruyuang I
Batu basurek Pagaruyuang II (Sumatra)
4km
2.5miles
Batu basurek Pagaruyuang II
Pagaruyuang I
Peta
Lokasi batu basurek Pagaruyuang II

Batu basurek Pagaruyuang II adolah sabuah batu basurek paninggalan Rajo Adityawarman, batarikh 1295 Saka atau 1373 Masehi.[2] Batu basurek ko ditulih dalam bahaso Sanskerta dan mamakai uruf Jawa Kuno, tulisannyo elok dan rapi jo turiahan nan cukuik dalam.[3] Kondisi batu basurek lah cukuik rusak,[2] iyolah tabalah duo jo banyak tulisannyo nan indak dapek tabaco lai.[4]

Bahan batu adolah batu pasia kwarsa bawarno coklat kakuniangan, bantuaknyo pasagi jo malangkuang satangah lingkaran bagian atehnyo. Tinggi batu mancapai 2,5 m, lebanyo 1,16 m, sarato tabanyo 18 cm. Ado ornamen atau iasan raksasa (kala) pado bagiang tangah ateh. Salain namo Rajo Adityawarman, tasabuik pulo pajabaik-pajabaik lainnyo, tapi indak jaleh tabaco lai sia namonyo.[2]

Isi batu basurek ko barupo ungkapan pangoromatan jo pamujaan kapado Adityawarman sabagai surang panguaso nan dioromati. Batu basurek ko rasmi diakui sabagai Benda Cagar Budaya Paringkek Nasional malalui Surek Kaputusan (SK) Nomor PM.05/PW.007/MKP/2010, nan ditabikan dek Kementerian Kabudayaan jo Pariwisata Republik Indonesia pado tangga 8 Januari 2010.[5]

Lata balakang

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek ko lah disabuikan dalam laporan rasmi pamarentah kolonial Balando, Inventaris der Oudheden in de Padangsche Bovenlanden (1912), nan disusun dek N.J. Krom badasarkan data lapangan dari Asisten Residen L.C. Westenenk di Fort de Kock (kini ko Kota Bukittinggi).[6] Dalam laporannyo, Krom mangalompokan batu-batu basurek di daerah dataran tinggi Minangkabau ka dalam duo kategori: Adityawarman-inscripties, iolah batu basurek nan sacaro langsuang manyabuik namo rajo Adityawarman, jo batu basurek nan mamakai bantuak aksara nan sarupo tapi indak manyabuikan namo rajo tasabuik, nan disabuiknyo sabagai Adityawarman-schrift. Batu basurek Pagaruyuang II iko tamasuak kalompok partamo jo tacantum pado inventaris nomor 24, halaman 42, jo deskripsi: "Sabuah batu gadang data nan ratak, di atehnyo tadapek mulo-mulo + sapuluah barih; di akianyo mamuek namo Adityawarman. Batu ko kini di Pagaruyuang (= batu Pagaruyuang No. 2)".[6]

Krom mancataik baso batu basurek ko ditamuan di daerah Bukik Gombak, nan pado maso kolonial tamasuak wilayah Onderafdeeling Fort van der Capellen.[7] Lokasi panamuan asalinyo barado di Jorong Bukik Gombak, Nagari Baringin, Kecamatan Lima Kaum, Kabupaten Tanah Datar, Sumatera Barat.[8] Di kudian ari, batu basurek ko dipindahan dari lokasi asanyo jo kini ko tasimpan di Kompleks Prasasti Adityawarman.[9]

Sacaro umum, isi batu basurek ko mamuek puji-pujian kapado Rajo Adityawarman. Rajo ko didugo lah mangaluaan sakurang-kurangnyo duo puluah batu basurek, di mano dalapan baleh di antaronyo barado di Kabupaten Tanah Datar. Manuruik babarapo sijarawan, Adityawarman masih mampunyoi ubuangan jo karajaan-karajaan di pulau Jawa; sainggo banyak model pahatan pado batu basureknyo dianggap tapangaruah dari tradisi rajo-rajo Jawa.[10]

Bantuak pisik

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek Pagaruyuang II baukuaran tinggi 250 sentimeter, leba 116 sentimeter, jo taba 18 sentimeter, nan ditulih di ateh batu pasia kuarsa bawarno coklat kakuningan.[11][12] Batu basurek ko alah tapacah manjadi duo bagian, sarato talatak rabah di sampiang batu basurek Pagaruyuang I.[13] Dek kaadaan nan baitu, batu basurek ko indak maasiakan kalimaik jo tajamah nan utuah. Kaadaan pisik batu basurek ko kurang elok sainggo sulik untuak dibaco, walau baitu dipakiroan ado 14 barih tulisan pado batu tasabuik. Pado batu bagian ateh, ado 9 barih tulisan nan mano banyak kato-katonyo nan ilang. Namun, kaadaan pado batu bagian bawah relatip labiah elok sainggo masih bisa dibaco jo kalimaik nan labiah utuah. Batu basurek ko mampunyoi turiahan barupo coretan nan dalam jo tulisannyo dapek disabuik rancak sarato rapi.[14][15]

Pado batu bagian ateh, ditamuan karusakan atau kaausan tulisan pado sisi kiri, walaupun anyo babarapo urup. Pado sisi kanan jo bagian tangah akia batu basurek karusakannyo labiah parah. Panyabab karusakan pado sisi kanan adolah dek faktor kaausan batu, sadangkan pado tangah akia batu basurek adolah dek adonyo lubang-lubang buatan, nan manggaduah sarato mailangan sabagian tulisan. Salain itu, ado babarapo barih tulisan ilang tarutamo pado sisi kiri bawah dek adonyo bagian batu nan lapeh atau ilang. Hal ko taliek dari bantuak pacahan nan miriang ka bawah pado sisi kanan, sainggo pado sisi ko muncu babarapo urup sabagai lanjuikan urup sisi kiri nan ilang.[12]

Pado batu bagian bawah nan marupoan pacahan dari batu bagian ateh, kironyo pasambungannyo indak tasambung sacaro utuah. Hal ko manunjuakan baso ado bagian tulisan nan ilang. Akibaiknyo, tulisan pado barih tarakia batu bagian ateh indak balanjuik pado tulisan awa pado batu bagian bawah. Walau baitu, batu bagian bawah mampunyoi tulisan nan masih utuah jo relatip rancak, kacuali pado bagian awa nan taputuih tasabuik.[12]

Ornamen rumik nan tadapek pado bagian ateh batu basurek Pagaruyuang II

Ornamen atau iasan nan tadapek pado batu basurek Pagaruyuang II taliek labiah kayo dibandiangkan nan ado pado batu basurek Pagaruyuang I. Ornamen tasabuik mampaliekan sabuah bantuak nan manyarupoi kapalo kala nan distilir, jo bingkai nan dihiasi motif sulua-suluran sarato pola geometris nan rumit.[16]

Kapalo kala pado bagian ateh batu basurek ko mampunyoi bibia atau kumih taba jo lidah tajulu panjang. Kapalo tasabuik dari sisi kanan jo kirinyo muncua sulua atau tanduak nan manyarupoi lidah ula bacabang, sarato tadapek pulo ornamen lainnyo nan mambantuak bingkai nan padek jo iasan di dalamnyo.[8] Bagian ateh kapalo kala babantuak marunciang, sainggo jikok disatukan jo bingkainyo ka mambantuak stela.[17]

Pamakaian ornamen gamba pado batu-batu basurek Adityawarman di Sumatera Barat marupoan suatu hal nan baru, dek karano para rajo Malayu sabalunnyo indak panah mamahatkan gamba pado batu basurek mareka.[10][18]

Barih awa pambuko banyak kalimaik nan indak jaleh taliek dek karano lah lapuak.[3] Barih salanjuiknyo ado disabuik gala-gala nrpati, maharaja, wira, sarato dyang, sayangnyo namo-namo urang nan biaso maikuik gala-gala tu indak dapek tabaco.[3]

Tasabuik pulo kato saka jo swasti pado barih ka tujuah, nan umumnyo manyabuik tangga jo paristiwa pantiang, namun kalimaik sasudah jo sabalunnyo indak dapek dibaco juo.[3] Di barih salanjuiknyo ado kato yakse (raksasa) jo dwara (gapura), nan kok mamakai candrasangkala baarati 5 jo 9.[3] Kok disangko baso batu basurek ko dari jaman Adityawarman, mangko dapek didugo taun ko adolah 1295 Saka atau 1373 M, iyolah duo-tigo taun sabalun rajo tu maunduaan diri.[3]

Pado bagian akia disabuik kato sadaganyjanam, nan dapek diaratian sabagai "manusia dari gunuang".[3]

Naskah jo tajamah

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek ko ditulih mamakai aksara Pasca Pallawa jo manggunoan bahaso Sanskerta sarato bahaso Malayu Kuno.[8][19]

Barikuik iko adolah aliah aksara batu basurek Pagaruyuang II, manuruik Utomo (2007) jo Kusumadewi (2012):[8][20][21]

Utomo (2007)

1. Subhamastu //0//---jāto bha-ṅa
2. nṛpati ravi mahārāja---rajyami---
3. -giryya śūnani mātanuśatharaṇI [m]aṃ[da] ---
4. kādhī mūlastriteshi si---tatmārasa---
5. nani. satalani ri pakaga --- maśa - lan ---
6. -la sa sāt ---------- raśa ra kr---
7. sabha svasti rātu na rajña //0// sakaga
8. ------- i ---- pakșe da ---- teșṭina, dha ---
9. -------------
10. ------------- ddhanasa -
11. ----------- sanya caturtthi grașṭa satatana
12. pu dū saṅgatā . matriyā girmuditammupekșa ka---
13. tva toddhampadam . svasti
14. - ri sadā ganjānam //0//

Kusumadewi (2012)

2. nr□pati ravi mahārāja___rajyami___
3. giryyam gunam mātanuśatharan□i(m)an(da)__
4. kādī mūlastriteshi si___tatmārasa
5. nani satalani ri pakaga__maśa_lan__
6. la sa sāt____raśa ra kr□___
7. sabha svasti rātu na rajna//0// sakaga
8. i___paks□e da___tes□□na dha
9. _____
10. ______ddhanasa
11. ____sanya caturtthi gras□t□a satatana
12. pu dū sangatā matriyā girmuditammupeks□aka___
13. tvah tad dhama paam/ svasti sŕimat ādittavarmma_
14. nari sadā ganyjānam //0//

Barikuik iko adolah aliah bahaso batu basurek Pagaruyung II manuruik Istiawan (2006) jo Arlo Griffiths sabagaimano dikutip dalam Kusumadewi (2012):[8][22]

Istiawan (2006)

1. Salamaik (bahagia) ... (kalanjutannyo alun dapek ditajamahan)
2-6. alun dapek ditajamahan
7. ...bahagialah rajo //o// (Pado taun) Saka...
8. (candra sengkala) yakse (raksasa) dwara (gapura)
9. ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ (batu pacah)
10. tangga 20 (?)
11. (dalam suasana) sunyi pado ari ka-4, kaluargo (catur asrama?) sarumpun?
12. ...ramah, riang gambira jo gagah barani
13. .../Bahagialah Rajo Adityawarmman
14. dek karano sadaganyjanam

Griffiths, dalam Kusumadewi (2012)
  1. Rajo para rajo, rajo gadang nan manjadi matahari matoari di antaro para rajo, nan lahia dari katurunan Indra, sarato barasa dari tanah ameh, kutiko aka (pohon) Bodhi tadiri di muko bumi jo gunuang Bajendra..... mambunuah sadoalah musuah..... nan mampangaruahi kasajahteraan inggo rajo (maso dapan) Buddha.
  2. Kutiko ko lah dikambalian pado taun Śaka (1) bulan, (2) sayap, (9) lubang... (129X) pado tangga 8 bulan Kārtika, hari.....
  3. salalu mailangan kaampek..... pai jauah, karamahan, kasanangan, pangarapan, raso..... nagara Buddha. Kamakmuran jo kaaguangan Rajo Adityavarman, nan salalu manumpeh musuah-musuahnyo..

Arati pantiang jo upayo pamaliharoan

[suntiang | suntiang sumber]
Posisi batu basurek Pagaruyuang II nan talatak malintang (horizontal), diapik Pagaruyuang I (paliang kiri) jo Pagaruyuang III (paliang kanan) di dalam paga Kompleks Prasasti Adityawarman.

Batu basurek Pagaruyuang II di maso kini masih paguno sabagai sarano pandidiakan jo panganalan sijarah untuak masarakaik sakaliliang maupun umum. Tulisan-tulisan nan tapahaik pado batu-batu ko bukan anyo sabagai bukti catatan pamarentahan, tapi adolah saksi sijarah nan mampaliekan kamajuan budayo, agamo, jo bahaso pado maso itu. Walaupun babarapo bagian batu basurek alah rusak, kabaradoan batu basurek ko sarato batu-batu basurek lainnyo di Kompleks Prasasti Adityawarman manjadi sumber pantiang untuak manalusuri jajak paradaban Malayu Kuno jo maso kajayoan karajaan Adityawarman.[23]

Pangalolaan jo parawatan batu basurek ko kini barado di bawah pangawasan Balai Pelestarian Kebudayaan Wilayah III (daulu Balai Pelestarian Cagar Budaya Sumatera Barat). Sabagai situs arkeologi nan dilinduangi, kompleks batu basurek ko tatap manariak paratian panaliti, sijarawan, sarato manjadi tujuan wisata nan basipaik pangajaran untuak mamahami sijarah kabudayoan Sumatera Barat.[23] Upayo parawatan teknis nan alah dilakuan balai ko maliputi pambangunan atok palinduang batu basurek dari pangaruah cuaco, sarato mamasang paga basi di sakaliliang kompleks untuak mancagah karusakan, tamasuak dari hewan lia. Pado taun 2022 dilakuan upayo panataan babarapo kawasan batu basurek Adityawarman di sakita Kota Batusangka, barupo pabaiakan sarana, guno maningkekan kamudahan akses bagi panaliti jo pangunjuang umum.[23][24]

Batu basurek ko alah rasmi juo diakui sabagai Benda Cagar Budaya Paringkat Nasional malalui Surat Keputusan (SK) Nomor PM.05/PW.007/MKP/2010, nan ditabikan dek Kementerian Kebudayaan dan Pariwisata Republik Indonesia pado tangga 8 Januari 2010.[5]

Caliak pulo

[suntiang | suntiang sumber]
  1. Utomo & Sudarman 2018, hlm. 86.
  2. 1 2 3 Kozok, Uli (2015). "A 14th Century Malay Code of Laws: The Nitisarasamuccaya". Institute of Southeast Asian Studies. hlm. 37. ISBN 9814459747, 9789814459747.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Iriyani, Dania (4 Maret 2014). "Prasasti Pagaruyung II". © 2014. Direktorat Jenderal Kebudayaan Republik Indonesia. Diarsipkan dari versi asli tanggal 20 April 2015. Diakses tanggal 25 September 2016.
  4. Kozok 2015, hlm. 37.
  5. 1 2 "Peraturan Menteri Kebudayaan dan Pariwisata Nomor PM.05/PW.007/MKP/2010" (dalam bahasa Indonesia). 2023-02-06. Diakses tanggal 2025-08-26.[pranala nonaktif permanen]
  6. 1 2 Krom 1912, hlm. 33.
  7. Krom 1912, hlm. 41-42.
  8. 1 2 3 4 5 Kusumadewi 2012, hlm. 19-20.
  9. Istiawan, Budi 2006, hlm. 3.
  10. 1 2 Chandra 2019, hlm. 8.
  11. Witasari 2011, hlm. 46.
  12. 1 2 3 Istiawan 2006, hlm. 9.
  13. Suhadi 1990, hlm. 127.
  14. Rahmawati, Nadia; Susanti, Lr. Retno (30 November 2024). "Warisan Kerajaan Pagaruyuang :Studi Historis-Antropologis". Banda Historia :Jurnal Pendidikan Sejarah dan Studi Budaya. 2 (2): 45. doi:https://doi.org/10.62176/bastoria.v2i2 Periksa nilai |doi= (bantuan).
  15. Istiawan 2006, hlm. 9-10.
  16. Chandra 2019, hlm. 3.
  17. Kusumadewi 2012, hlm. 46.
  18. Witasari 2011, hlm. 125.
  19. Adryamarthanino, Verelladevanka; Indriawati, Tri (2022-12-20). "Batu Prasasti Pagaruyung II". Kompas.com (dalam bahasa Indonesia). Kompas Cyber Media. Diakses tanggal 2025-10-18.
  20. Witasari 2011, hlm. 124.
  21. Utomo 2007, hlm. 66.
  22. Istiawan 2006, hlm. 10.
  23. 1 2 3 Roza, Darwyta (2024-11-29). "Kompleks Prasasti Pagaruyung, Jejak Sejarah Adityawarman melalui 9 Prasasti Kuno". Diakses tanggal 2025-10-19.
  24. el Fitra, Iggoy. "Penataan Kawasan Prasasti Adityawarman". antarafoto.com (dalam bahasa Indonesia). Antara Foto. Diakses tanggal 2025-10-18.

Bacoan lanjuik

[suntiang | suntiang sumber]