Karajaan Sungai Pagu

Karajaan Sungai Pagu adolah sabuah karajaan nan ditagakan sakitar abaik ka-14 di daerah nan kini manjadi Solok Selatan. Namo lengkap karajaan ko adolah Karajaan Alam Surambi Sungai Pagu. Warisan dari kerajaan ko adolah seribu gadang rumah gadang. Karajaan Alam Surambi Sungai Pagu bapusek di Pasir Talang (Solok Selatan) dan wilayah lua nagarinyo adolah Bandar Sembilan . Karajaan ko tabantang dari Surian, Pantai Cermin, Solok sampai ka Rantau XII Koto ( Sangir, Solok Selatan ). [1]
Kini ko, rajo pamangku Kerajaan Sungai Pagu sadang kosong sasudah maningganyo Almarhum Zulkarnain Daulat Yang Dipertuan Bagindo Sultan Besar Tuanku Rajo Disambah, nan pernah maadokan patamuan jo pamangku rajo Kerajaan Pagaruyung, yaitu H. Sultan Muhammad Taufik Thaib, SH Daulat Yang Dipertuan Tuanku Mudo Mahkota Alam Minangkabau. [2]
Sajarah
[suntiang | suntiang sumber]Karajaan Sungai Pagu alah ado sajak abaik ka-14 di wilayah Solok Selatan kini. Karajaan ko punyo namo langkok yaitu Karajaan Alam Surambi Sungai Pagu. Dahulu Alam Surambi Sungai Pagu banamo Kualo Banda Lakun. Daerah iko diduduakan dek duo kaluarga niniak muyang, yaitu Inyiek Samiek, Inyiek Samilu Aie, dan dubalang Inyiek Sikok Marajolelo di Batang Marinteh Mudiak nan barasa dari Jambi jo Palembang, khususnyo Tebo jo Sungai Musi, salah surang di antaronyo barasa dari Pasimpai (antaro mareka), kaum Batigo dari kaum Orang jo kaum Jujuan jo Pauh Duo Yang Batigo.[1]
Asa-usua Masyarakaik Karajaan Sungai Pagu
[suntiang | suntiang sumber]Panduduak asli Kualo Banda Lakun tadiri dari ampek suku partamo nan banamo: Si Tatok, Si Tarahan, Si Anya, Si Pilihan. Mareka adolah galombang partamo nan ado di wilayah Kualo Banda Lakun sabalun kadatangan galombang pandatang barikuiknyo. Mareka barasa dari bangso Melayu Kuno.[1]
Niniak moyang nan ikuik pindah adolah:[1]
- Niniak Nan Kawi Majo Ano Sadewano
- Niniak Ramang Hitam
- Niniak Ramang Putiah
- Niniak Ratu Sarek
- Niniak Indalan
- Niniak Kumbo
- Niniak Ba’ani
- Niniak Candai Halui
Ampek urang tarakhia adolah nan punyo katurunan jo manjadi niniak moyang nan malahiakan suku Ninik Empat Malayu.
Rute nan diambiak
[suntiang | suntiang sumber]Mareka marantau sapanjang Sungai Singkut, Batang Tebo, Batang Jujuan, Sungai Batang Hari, Batang Suliti, Batang Bangko. Mareka mambantuak nagari partamo, yaitu Nagari Pasir Talang. Perjalanan ditaruihkan ka Sungai Manau. Dapek diaratian baraso niniak muyang masyarakaik Surambi Pagu juo barasa dari Tanjuang Bungo, Pagaruyung. Walaupun ado juo niniak muyang nan barasa dari Pagaruyung, adaik nan dianuik dek Karajaan Sungai Pagu babeda jo adaik nan dianuik dek masyarakaik Minangkabau pado umumnyo.[1]
Mareka melewati daerah Kubung Tiga Belas atau Solok kini, Batang Bangkaweh, Linjung Koto Tinggi, Sariak Alahan Tigo, Gumanti Sasapan Bungo, dan Bukit Bakeh. Salah surang maningga di Bukik Sipadeh Tingga kabupaten Pantai Cermin kini. Inyiak Syamsudin Sadewano dikalahkan dek saingan politiknyo dan lari ka Ampiang Parak (Surantih, Pasisia Selatan), nan pado maso itu marupoan bagian dari wilayah Kasultanan Inderapura. Sajak barangkeknyo, Sungai Pagu alah kanai krisis ekonomi dek kagagalan tanaman nan taruih manaruih. Karano itu, utusan nan banamo Datuk Sutan Mamat diutuih ka Bandar Sepuluh manjapuik Bagindo Sultan Agung Tuanku Rajo Disambah untuak dipasang jadi Rajo di Alam Surambi Sungai Pagu. Sajak itu Bandar Sepuluh manjadi rantau untuak karajaan ko.[1]
Galombang Pajalanan Masyarakaik Lamo Sungai Pagu
[suntiang | suntiang sumber]Panduduak Alam Surambi Sungai Pagu adolah suku Minangkabau nan marupokan bagian dari ras Austronesia. Mareka pai ka Sungai Pagu dalam tigo tahap, yaitu:[1]
Galombang partamo
[suntiang | suntiang sumber]Galombang partamo indak diagiah tahu dari ma datangnyo, jalur mano nan ditampuahnyo, kalompok urang ko banamo Sitatok-Sitarahan-Sianya-Sipilihan. Mareka mambari namo Sungai Pagu jo Banda Lakun, daerah nan dihuni mareka adolah : Taratak Paneh, Taratak Baru, Taratak Bukareh (Kanagarian Alam Pauh Duo), Gaduang jo Balun.[1]
Galombang kaduo
[suntiang | suntiang sumber]Galombang kaduo datang dari daerah antaro Sungai Musi jo Sungai Batang Hari (Melayu Mudo), datang ka Alam Surambi Sungai Pagu dari hilia sapanjang Batang Hari. Kalompok ko alun punyo suku dan managakkan karajaan jo surang Rajo nan dibari gala “ Bagombak Putih Bajangguik Merah ” tigo kali baturuik-turuik nan tingga di Koto Tuo, Banuaran (Alam Pauh Duo), yaitu:[1]
Niniak Nan Kawi Majoano
Niniek Duano Gaja Gilo
Niniak Parendangan
Wilayah Karajaan ko tamasuak; Kisaran Camin Tolam ke Rantau 12 Koto, Koto Ubi, Koto Hilalang, Langkok Kadok Langkok Jarang, Batu Angek Batu Kangkuang, sampai ka Limun Batang Asai, lapeh ke Rejang Lebong-Bengkulu, tahantak ka Gunuang Medan, manyisir ka Lubuak Pinang Lako, sarato Lubuak Pinang Malam, lalu ka Talao Aia Sirah.[1]
Galombang katigo
[suntiang | suntiang sumber]Galombang katigo datang dari Luhak nan tigo, datang ka Sungai Pagu dari arah Hulu Batang Suliti. Dimano kalompok panduduak ko didirikan Alam Surambi Sungai Pagu, wilayahnyo mancakup dari Balun Batu Hilir, terus ke Languang dan Koto Baru, sampai ke batang Marinteh Mudiak (Alam Pauah Duo), terus ke Sako Luhak nan Tujuh, serambinya di Pesisir Bandar Sepuluh, rantaunya Dua Belas Koto.[1]
Hubungan jo Karajaan Lain
[suntiang | suntiang sumber]Hubuangan jo Minangkabau dan karajaan Pagaruyung
[suntiang | suntiang sumber]Adaik di karajaan ko agak balain jo budayo di Minangkabau pado umumnyo atau di karajaan Pagaruyung khususnyo sahinggo dikenal sabagai "ikua darek kapalo rantau" (ujuang untuak wilayah Luhak, kapalao untuak wilayah rantau Minangkabau).
Hubuangan jo Minangkabau dan Karajaan Inderapura
[suntiang | suntiang sumber]Sabagian gadang wilayah nan marupoan bagian dari wilayah masyarakaik Sungai Pagu, banamo Bandar Sepuluh, manjadi bagian dari wilayah karajaan Inderapura nan kini barado di bawah pamarintahan Pesisir Selatan. Ado ungkapan nan manyatoan hubuangan antaro Karajaan Sungai Pagu jo karajaan-karajaan lainnyo sarupo barikuik:[1]
Berembun ke Batang Hari
Bertampuk ke Bukit Gombak
Bertangkai ke Jambu Lipo
Bersayap ke Indragiri
Bersirip ke Indropuro
Sajak barangkeknyo Inyiak Syamsuddin Sadewano, Karajaan Sungai Pagu dilanda krisis ekonomi akibaik gagal tanaman di karajaan tasabuik. Karano kaadaan iko, Datuk Sutan Mamat diutus ka Bandar Sepuluh untuak mambujuak Bagindo Sutan Besar Tuanku Raji Disambah untuak manarimo pangangkatan Rajo di Alam Surambi Sungai Pagu. Sasudah itu, Badar Sembilan manjadi bagian dari wilayah karajaan ko.[1]
Struktur Pamarintahan jo Suku
[suntiang | suntiang sumber]Pamarintahan karajaan iko tadiri dari ampek karajaan nan babeda, masiang-masiang punyo otoritas masiang-masiang. Rajo itu dikenal jo namo Daulat Yang Dipertuan Bagindo Sultan Besar Tuanku Rajo Disambah (Rajo Alam). Baliau dibantu dek Tuanku Rajo Bagindo (urusan adaik, tambo, dan perekonomian), Tuanku Rajo Malenggang (urusan pajak), dan Tuanku Rajo Batuah (urusan agamo dan pertambangan).[1]
Samantaro itu, manganai struktur suku dalam karajaan, ado babarapo suku, sarupo barikuik: Suku Malayu, Suku Panai, Suku Tigo Lareh Bakapanjangan (Suku Nan Tigo Lareh), dan Suku Kampai. Keempat suku ini merupakan suku utama di Kerajaan Sungai Pagu.[1]
1. Suku Melayu
[suntiang | suntiang sumber]Suku Melayu berturunan dari ampek Ninik dari Ninik nan salapan. Ado pulo 17 Ninik dari Ninik 59 (kurang dari 60). Satuan kalompok sosial suku adolah:
- Suku Malayu Ampek Paruik,
- Suku Bariang Ampek paruik,
- Suku Koto Kaciak Ampek Paruik dan
- Suku Durian Limo Ruang.[3]
Suku Melayu manjadi dasar Daulat Rajo Yang Dipertuan Bagindo Sutan Besar Tuangku Rajo Disambah. Kabesaran baliau (Hasmurdi, 2000) adolah sabagai payuang tombak sakaki sabatang, payuang panji KASSP. Penghulu utamo adolah 17 sultan dari nan 59 basamo puluahan sub-datuk mareka nan punyo hak mamarintah nan-4.
2. Suku Panai
[suntiang | suntiang sumber]Suku Panai adolah katurunan dari 3 ibu dan nan-59. Dalam pakambangannyo, inyo punyo kasaimbangan suku
- Suku Panai Tanjung
- Suku Panai Tangah,
- Suku Panai Lundang.[3]
Suku iko berdasarkan Tuanku Rajo Batuah, dengan kebesarannya “tabung baparuik dan mamagang cupak usali, yaitu syarak basandi kitabullah”. Penghulu utamo adolah 3 urang sultan dari nan-59 jo puluhan datuk nan punyo hak mamarintah nan-4.
3. Suku Tigo Lareh bakapanjangan (Suku Nan Tigo Lareh)
[suntiang | suntiang sumber]Suku iko adolah katurunan dari 15 ibu dari 59 niniak moyang. Pambagian suku:
- Suku Sikumbang Ampek Ibu,
- Suku Caniago nan Anam,
- Suku Jambak nan Limo,
- suku Balai Mansiang Ampek Piak dan
- Suku Koto Tigo Ibu.[3]
Marsadis Dt St Mamat (1980) untuak duo suku nan tarakhir disabuik katurunan Inyiak Talawi jo Inyiak Perpatih nan Sabatang. Suku ko berdasarkan rajo: Tuanku Rajo Malenggang. Penghulu utamo adolah 15 sultan dari 59 ninik jo puluahan datuk nan punyo hak ateh saluruah rajo nan-4.
4. Suku Kampai
[suntiang | suntiang sumber]Suku iko tamasuak katurunan dari 24 dari 59 niniak muyang. Pambagian suku iko adolah:
- Suku Bendang nan Ampek
- Suku Kampai Tangah Nyiur Gading nan Salapan
- Suku Kampai Air Angek nan-5, dan
- Suku Kampai Sawah Laweh nan Tujuah.[3]
Suku Kampai didasarkan pado panguaso adaik: Tuanku Rajo Bagindo, jo pabedaan “kain puris langko/pamacik buku tambo alam/pamacik adaik jo limbago.” Kini ko, adolah Bustam Dt. Sj Bagindo. Penghulu utamo tadiri dari 24 dari 59 ninik jo puluahan datuk nan punyo hak manjadi rajo nan-4.
Gala Tuanku Rajo Bagindo, Rajo nan-4 di Jajaran Sungai Pagu (Kecamatan Sungai Pagu dan XII Koto, Kediaman Padang Darat) pernah mandapek pangakuan dari kehebatan Wali Nagari dan dihormati dengan dibebaskan dari kewajiban rodi (Kutipan SK. Tuan Gub. SB di Padang; n. 564 tanggal 17 September 1888). Panghulu KASSP dalam sukunyo punyo hak mufakaik untuak mampakuek kadudukan dan peranan rajo nan-4. Para penghulu bisa menguatkan kedudukan rajo berdasarkan suku mereka atau rajo nan-4 sesuai kapasitas dan fungsi mereka, yaitu sebagai (1) sandi, (2)urang gadang, (3) manti, (4) jorong, (5) ampang limo,(6) hulu balang, (7) juaro, (8) kadhi, (9) urang tuo, (10) kehakiman dan, (11) khalifah.
Bateh Wilayah
[suntiang | suntiang sumber]Alam Pagu Sungai Surambi maliputi:
- dari Balun Batu Ilie,
- lalu ke Languang dan Koto Baru,
- sampai ke Pauh Duo nan Batigo, Batang Marinteh Mudiak,
- lalu ke Sako Luhak Nan Tujuh, sampai ke Pesisir Banda nan Sepuluh,
- kalang Hulu Salido tumpuan Aie Haji.
Luhak Nan Tujuh
[suntiang | suntiang sumber]- Sungai Durian
- Sungai Talu
- Sawah Siluak
- Lolo/Alai
- Mudiak Lawe
- Sipotu
- Sungai Cangkar.[4]
Banda nan Sapuluah
[suntiang | suntiang sumber]Banda Sepuluh adolah wilayah ekspansi dari Karajaan Sungai Pagu, nan kasadonyo marupoan Kabupaten Pesisir Selatan kini dan pernah manjadi bagian dari Karajaan Inderapura sabalunnyo.
Nan tamasuak dalam wilayah Bandar Sapuluah adolah:
Daerah Jajahan
[suntiang | suntiang sumber]Pado zaman Niniak Sutan Parendangan, Bagombak Putih Bajangguik Merah, daerah panjajahan tamasuak
- Kisaran Camin Tolam,
- Duo Baleh Koto,
- Koto Ubi (Ranah Lubuk Besar),
- Koto Hilalang
- Batu Angik Batu Kangkung,
- Batang Asai,
- Rejang Bengkulu
- Gunuang Medan
- Lubuak Pinang Lako
- Lubuak Pinang Malam,
- Talao Aie Sirah.[4]
Masuaknyo Agamo Islam
[suntiang | suntiang sumber]Siso-siso sijarah dari awal masuak Islam di Minangkabau sarupo Musajik Kurang Aso 60 di Pasir Talang nan dibangun pado abaik ka-16.[5]
Paninggalan
[suntiang | suntiang sumber]- Rumah gadang nan baragam mode
- Istana Puti Sigintir,
- Istana Tuangku Rajo Malenggang dan Rajo Putiah di Pasir Talang dan
- Istana Tuanku Rajo Bagindo di Balun[6]
- Masjid 60 kurang Aso.[5][7]
Rujuakan
[suntiang | suntiang sumber]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Sejarah Peradaban Islam di Minangkabau. Bogor: Guepedia. 18 Agustus 2024. ISBN 978-623-421-643-1.
- ↑ Saputra, Iqbal Ajie. "Menelusuri Jejak Kerajaan Alam Surambi Sungai Pagu, Solok Selatan - Harian Haluan - Halaman 2". Menelusuri Jejak Kerajaan Alam Surambi Sungai Pagu, Solok Selatan - Harian Haluan - Halaman 2 (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2026-02-01.
- 1 2 3 4 "SEJARAH DAN KEBUDAYAAN KERAJAAN ALAM SURAMBI SUNGAI PAGU, SOLOK SELATAN HISTORY AND CULTURE OF THE KINGDOM OF ALAM SURAMBI SUNGAI PAGU , SOUTH SOLOK" (PDF). Jurnal Penelitian Sejarah dan Budaya. 1 (2): 164–183. 2015.
- 1 2 3 "Sejarah Alam Surambi Sungai Pagu". Paco Paco (dalam bahasa Inggris). 2009-10-14. Diakses tanggal 2026-02-01.
- 1 2 Redaksi (2023-06-30). "Pesona Sejarah dan Mitos Unik yang Menarik di Masjid Kurang Aso 60". Genta Andalas (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2026-02-01.[pranala nonaktif permanen]
- ↑ Saputra, Iqbal Ajie. "Menelusuri Jejak Kerajaan Alam Surambi Sungai Pagu, Solok Selatan - Harian Haluan - Halaman 3". Menelusuri Jejak Kerajaan Alam Surambi Sungai Pagu, Solok Selatan - Harian Haluan - Halaman 3 (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2026-02-01.
- ↑ "Mei 2010 – Kualo Banda Lakun – Alam Surambi Sungai Pagu". Kualo Banda Lakun - Alam Surambi Sungai Pagu (dalam bahasa Indonesia). Diakses tanggal 2026-02-01.