Batu basurek Pagaruyuang VI
| Batu basurek Pagaruyuang VI | |
|---|---|
| Batu basurek Kapalo Bukit Gombak II | |
| Jinih | Batu basurek |
| Bahan baku | Batu andesit |
| Panjang | 36 cm |
| Tinggi | 100 cm |
| Leba | 46,5 cm |
| Sistem panulisan | Aksara Pasca Pallawa Sumatera[1] |
| Periode | Sabalun atau pado maso pamerintahan Adityawarman |
| Tampek ditamuan | Kapalo Bukit Gombak, Jorong Bukit Gombak, Kab. Tanah Data, Sumatera Barat |
| Lokasi kini | Kompleks Prasasti Adityawarman |
| Koordinat | 0°27′35″S 100°36′28″E / 0.4597310°S 100.6077240°E |
| Registrasi | 26/BCB-TB/SMB[2] |
| Bahaso | Bahaso Jawa Kuno |
| Kabudayaan | Budaya Pagaruyuang |
|
Lokasi Paguruyuang VI
| |
Batu basurek Pagaruyuang VI, sabalunnyo tanamo sabagai batu basurek Kapalo Bukik Gombak II,[3] adolah ciek batu basurek nan ditamukan di Kapalo Bukik Gombak, Nagari Baringin, Tanah Data, Sumatera Barat.[4] Batu basurek Pagaruyuang VI marupokan batu monolit nan dipaek di ateh batu babahan andesit barono coklat kakuniangan.[4][5] Batu basurek iko mamuek tulisan nan batali arek jo tradisi epigrafi Hindu-Buddha di Nusantara nan manggunokan bahaso Jawa Kuno, babeda jo sabagian gadang batu basurek di Sumatera Barat lainnyo nan ditulih dalam bahaso Malayu Kuno atau bahaso Sanskerta. Sacaro paleografis, aksara nan digunokan marupokan aksara Pasca Pallawa pado akia abaik ka-13 inggo mulo abaik ka- 14 Masehi nan bakaik jo aksara Jawa Kuno.[1][6]
Isi batu basurek iko singkek, anyo tadiri ateh duo barih. Turiahan aksara pado batu basurek iko tampak kurang kameh, mungkin dek pangaruah kondisi fisik batu, caia, atau teknik paek nan sederhana dalam proses pangarajoannyo. Batu basurek iko manyabuikkan namo surang tokoh nan kamungkinan bajaso sabagai pajabaik lokal banamo Tumanggung Kudawira.[4] Babarapo panaliti mampakirokan inyo mamiliki lata balakang katurunan Jao jo jabatan administratif manangah atau randah, status sosialnyo alun dapek dipastikan sacaro definitif, nan iduik sabalun atau pado maso pamarentahan Rajo Adityawarman.[4]
Kini, batu basurek Pagaruyuang VI manjadi bagian dari koleksi situs cagar budaya Sumatera Barat, jo dijago dek instansi palianduang warisan budaya basamo salapan batu lainnyo di Kompleks batu basurek Adityawarman, talatak di Gudam, Nagari Pagaruyuang, Kabupaten Tanah Data, Sumatera Barat.[5]
Panamuan jo kajian awa
[suntiang | suntiang sumber]Batu-batu basurek di Pagaruyuang partamo kali ditaliti dek Dr. Nicolaas Johannes Krom, Katua Komisi Panalitian Arkeologi di Jao jo Madura. Inyo mandapek tugas dari Pamarentah Kolonial Hindia Ulando malalui Paraturan Pamarentah No. 12 batanggal 23 Maret 1912 untuak malakukan panalitian ka artefak jo batu basurek di sakitar Benteang Van der Capellen, Batusangka, Sumatera Barat. Panalitian tasabuik dilakukannyo pado pakan tarakia bulan April inggo mulo Mai 1912.[7] Ciek batu basurek nan tacataik dalam asia panalitian itu adolah Batu basurek Pagaruyuang VI, nan sabalunnyo tanamo juo jo namo batu basurek Kapalo Bukik Gombak II,[3] sasuai jo lokasi panamuannyo di Kapalo Bukik Gombak, Jorong Bukik Gombak, Nagari Baringin, Kecamatan Limo kaum, Kabupaten Tanah Data.[4][8][9] Batu basurek iko kudian diinventarisasi sabagai barang antiak dek Krom, jo ditabikkan baliak dek Brandes pado taun 1913.[10][11]

Batu basurek iko marupokan ciek dari salapan batu nan ditamukan di sakaliliang Bukik Gombak, nan kudian dikumpuakan di ciek lokasi nan kini tanamo sabagai Kompleks batu basurek Adityawarman. Di lokasi tasabuik. kasalapan batu basurek tadi dinamokan sabagai batu basurek Pagaruyuang I inggo VIII.[12] Kompleks iko talatak di Jorong Gudam, Nagari Pagaruyuang, Kecamatan Tanjuang Ameh, Kabupaten Tanah Data, tapeknyo di tapi jalan Pagaruyuang-Batusangka, Sumatera Barat.[12] Kompleks batu basurek Adityawarman kini bafungsi sabagai situs arkeologi nan dilinduangi sarato manjadi lokasi panalitian sijarah, jo tujuan wisata budayo sakali dek masyarakaik jo akademisi nan katuju baraj sijarah Sumatera barat, kusuihnyo maso mulo karajaan-karajaan di wilayah Minangkabau.[13]
Deskripsi
[suntiang | suntiang sumber]Batu basurek Pagaruyuang VI dipaek pado batu monolit babahan andesit barono coklat kakuniangan. Bantuak batuan baorientasi vertikal mamanjang jo konfigurasi pasagi panjang, tapi bagian tapiannyo tampak indak baraturan jo indak dipaek sacaro simetris. Tulisan talatak pado bagian ateh pamukaan batu jo dituriahkan jo turiahan nan agak ketek, kasa, sarato kurang runuik sacaro tampak; nan mungkin mancaminkan katabatasan teknis atau tujuan panulisan nan sipaiknyo ringkeh.[5][14]
Sacaro dimensi, batu basurek ko baukuran tinggi 100 cm, leba 36 cm, jo taba 46,5 cm.[15][16] Bagopun tinggi jo leba batu tagoloang gadang, proporsi antaro pamukaan batu jo sebaran tulisan tampak indak saimbang. Ruang kosong di sakaliliang teks pado pamukaan batu mandominasi; teks bapusek di bagian ateh, manunjuakkan baso elemen monumental mungkin labiah diutamokan daripado fungsi komunikatif nan rumik, cando nan lumrah ditamukan pado batu basurek nan barisi narasi panjang lainnyo.[17]
Aliah aksara jo aliah bahaso
[suntiang | suntiang sumber]Batu basurek iko anyo tadiri ateh duo barih, babarapo ahli alah maajukan aliah aksara sarato aliah bahaso dari teks asalinyo ka dalam abjaik Latin, sabagai barikuik:[lower-alpha 1]
Aliah aksara
[suntiang | suntiang sumber]
Manuruik kajian Paleografis, aksara nan digunoan pado batu basurek Pagaruyung VI indaklah sapanuahnyo tagolong ka dalam aksara Jawa Kuno. Aksara tasabuik marupoan turunan dari aksara Pallawa nan barasa dari India Salatan. Manuruik Louis-Charles Damais (1995: 12-13), sabagaimano dikutip dek Sri Ambarwati Kusumadewi (2012), aksara Pallawa di Sumatra bakambang sacaro mandiri sarato manghasiakan sabuah varian surang nan disabuik aksara Sumatra Kuno, nan mampunyoi ciri khas nan indak ditamuan di wilayah lain. Pado batu-batu basurek dari maso Adityawarman, ditamuan sajumlah bantuak huruf nan manunjuakan katarikatan langsuang jo ragam Pallawa, indak jo aksara Jawa Kuno. Hal iko manunjuakan adonyo pakambangan tradisi tulisan di Sumatra nan balangsuang sacaro independen dari evolusi aksara di Jao.[8]
Barikuik iko naskah batu basurek tu manuruik transkripsi Arlo Griffith (2012), sbb.:[18]
- °om̐ pa(bh/g)unnira tumaṅguṃ ku-
- ḍa vira |
Barikuik adolah versi pambacoan kritis aliah aksara[lower-alpha 2] batu basurek Pagaruyuang VI manuruik Krom (1912, Laporan Arkeologi, kuartal II, hlm. 43, nomor 28),[10] ditabikkan ulang dek Brandes jo indak ado parubahan pado taun barikuiknyo, sbb.:[11][19]
- oṃ pagunnira tumanggung ku
- ḍawira
Salanjuiknyo Arlo Griffith malakukan pambacoan ulang batu basurek Pagaruyuang VI dan pado taun 2012 manabikkan aliah aksara diplomatis nan saketek babeda, mamparetongkan karusakan huruf-huruf tatantu. Tando kuruang manunjuakan duo kamungkinan pambacoan, yaitu pabhunnira atau pagunnira, nan bagantuang pado interpretasi ateh bantuak huruf nan alah caia dan alah kurang jaleh. Berikuik iko adolah aliah aksara diplomatis manuruik Griffith, sbb.:[20]
- °om̐ pa(bh/g)unnira tumaṅguṃ ku-
- ḍa vira |
Aliah bahaso
[suntiang | suntiang sumber]Simbol °om̐ (Oṁ) nan muncua pado mulo sabuah batu basurek marupokan awalan sakral[18][21] nan lumrah ditamukan dalam manuskrip saisuak dari maso Hindu-Buddha. Panggunoan simbol iko manandoi dimulainyo teks nan dianggap suci atau pantiang sacaro religius, utamonyo dek aliran Saiwa Siddhanta nan taseba dari India Selatan.[18][22] Di Indonesia, aliran iko mamuja Tripurusa (Brahma, Wisnu, dan Siwa sabagai dewa tatinggi) sarato manifestasinyo barupo lingga jo suku kato suci Om.[18][21] Adonyo simbol iko pado batu basurek nan dikaluakan pajabaik pamarentah acok kali manunjuakkan tindakan pamujaan.[22]
Krom sarato Brandes adolah duo panaliti mulo nan mausulkan pambacoan oṃ pagunnira tumaṅguṅ kuḍavira sabagai alternatif interpretasi teks, bagopun inyo indak maagiah saran aliah bahaso.[19]
Usulan aliah bahaso teks partamo kali diajukan dek Machi Suhadi (1990), nan maaliahbahasokan teks tasabuik sabagai:[4][14][23]
- "Salamaik ditatapkannyo Tumangguang Kudawira"
Kudian, Budi Istiawan (2006) mausulkan alternatif tarjamahan lainnyo, yaitu:[4][14][23]
- "Bahagia. Ateh asia karajo Tumangguang Kudawira"
Salapeh itu, Arlo Griffiths (2012) manggunokan pambacoan Krom sabagai dasar untuak manalusuri labiah jauah struktur linguistik jo historis dari batu basurek itu sacaro labiah mandalam. Dalam kajiannyo, inyo mangkritisi kaduo versi aliah bahaso sabalunnyo, dek kato pagunnira, baiak dari sagi elemen tata bahaso maupun kosakata, indak dapek diaratikan sabagai "ditatapkannyo" atau "ateh asia karajo".[20] Manuruik analisis paleografis, kato dasa pagun (nan di siko ditambahkan akiran -nira) manuruik lubuak kato Zoetmulder (1982:1231) baarato "dasa nan kokoh" atau "dukuangan" (pagon, dalam bahaso Jawa). Mangko, pagunnira ditafsirkan sacaro kieh sabagai "pusaronyo" atau "tampek rehaiknyo". Salain itu, Griffiths manyarankan juo kamungkinan pambacoan alternatif sabagai pabhunnira (dari pa-awu-an, bahaso Jawa: "parabuan", atau "tampek panyimpanan abu").[20]
Dari asia analisis tasabuik, Griffiths mausulan duo aliah bahaso barikuik:[4][20]
- "Om. Tampek rehaik Tumangguang Kudawira", dan
- "Om. Tempat panyimpanan abu Tumangguang Kudawira".
Konteks sijarah jo interpretasi
[suntiang | suntiang sumber]Dalam batu basurek Pagaruyuang VI, tasabuik namo surang tokoh, Tumangguang Kudawira, nan manuruik Uli Kozok dipakirokan adolah saurang pajabaik katurunan Jao jo pangkek manangah atau labiah randah, status sosial iko alun dapek dipastikan sacaro pasti dari sumber batu basureknyo sajo. Manuruik analisis paleografis jo pabandiangan namo dalam batu basurek lain, maso iduiknyo dipakirokan sabalun atau pado maso pamarentahan Adityawarman (abaik ka-13–14).[4] Gala tumanggung surang marupokan jabatan administratif nan lazim digunokan dalam sistem pamarentahan karajaan-karajaan di Jao, sarupo Singhasari jo Majapahit.[24][25] Namo Kudawira sacaro etimologis dapek diaratikan sabagai "kudo nan gagah perwira", nan mungkin marepresentasikan sipaik kapahlawanan atau simbolis dari tokoh tasabuik.[12] Manuruik gala jo unsua namo tasabuik, gadang kamungkinan Kudawira adolah tokoh katurunan Jao.[25] Namun, identitas langkoknyo alun dapek dipastikan dek karano indak ditamukan sumber lain nan manyabuikkan namonyo.[14]
Budi Istiawan mampakirokan batu basurek tasabuik barasa dari maso sabalun pamarentahan Rajo Adityawarman. Hal iko didasarkan pado lata balakang sijarah Adityawarman, nan dipasamokan jo puto dari Dara Petak, seorang bangsawati dari karajaan Melayu nan disebutkan dalam kitab Pararaton dibaok ka Jao dek pasukan Singhasari sabaliaknyo dari Jalajah Pamalayu.[26] Istiawan bapandapek mungkin sajo Tumangguang Kudawira iko adolah ciek anggota dari rombongan jalajah tasabuik, nan datang ka Sumatera sabalun maso Adityawarman.[26]
Baitu pulo interpretasi ka fungsi batu basurek iko pun baragam. Manuruik Istiawan, batu basurek Pagaruyung VI dapek dimaknai sabagai bantuak panghargaan atau pangukuahan otoritas ateh jaso Tumangguang Kudawira. Dek baitu, batu basurek iko kamungkinan bafungsi sabagai cap atau stempel otoritatif nan manandoi status atau jaso tokoh tasabuik.[14] Sabaliaknyo, Arlo Griffiths bapandapek baso batu basurek iko bukan marupokan batu basurek rasmi karajaan. Inyo mancaliak baso indak ado namo rajo, taun, kajadian pantiang, ataupun informasi administratif nan lumrah ditamukan dalam batu basurek rasmi karajaan Adityawarman. Dek karano itu, Griffiths manyimpulkan baso batu basurek iko labiah tapek dipahami sabagai memorial atau panando makam.[20]
Griffiths mampakuek argumentasinyo jo manyabuikkan adonyo namo-namo nan saroman fonetik atau struktural dalam sajumlah batu basurek lain nan barasa dari periode jo wilayah nan badakekan. Salah satu contohnyo adolah tokoh Biraparākramakuda dalam batu basurek Pagaruyuang VII (disabuik juo batu basurek Gudam II) nan babahaso Malayu Kuno, nan kini disimpan badampiangan jo batu basurek Pagaruyuang VI. Salain itu, batu basurek Padang Roco nan tatulih pado aleh patuang Amoghapāśa jo batanggal 1286 M juo mancataik kahadiran pajabaik Jao banamo Rakryān Damuṅ Pu Vīra, nan marupokan bagian dari misi diplomatik Singhasari ka Sumatera (dari Bhūmi Jāva ka Svarṇnabhūmi).[27]
Bagopun batu basurek Padang Roco barasa dari maso nan labiah saisuak—sakitar babarapo dekade inggo labiah dari ciek abaik sabalunnyo—Griffiths mangamukokan baso kamunculan unsua bahaso Jawa Kuno dalam batu-batu basurek di Sumatera Barat mancaminkan kamungkinan proses migrasi lansuang dari Jao, atau bahkan adonyo kasinambuangan garih katurunan pajabaik dari Jao sarupo Rakryān Damuṅ Pu Vīra tasabuik. Inyo juo managehan baso pasoalan iko masih tabukak untuak kajian labiah lanjuik, jo manjadi bagian dari rencana panulisan monograf epigrafisnyo tantang batu-batu basurek Ādityawarman.[27]
Upayo panjagoan
[suntiang | suntiang sumber]Batu basurek iko alah rasmi diakui sabagai Benda Cagar Budaya Peringkat Nasional. Panatapan status cagar budaya dilakukan malalui Surek Kaputusan (SK) Nomor 77/M/2019, nan ditabikkan pado tanggal 12 Maret 2019 dek Kamantarian Pandidikan jo Kabudayoan Republik Indonesia.[28]
Caliak pulo
[suntiang | suntiang sumber]| Ado kategori tantang Batu basurek Pagaruyuang VI di Wikimedia Commons |
Catatan
[suntiang | suntiang sumber]- ↑ Banyak ahli umumnyo malakukan aliah aksara manuruik standar IAST (International Alphabet of Sanskrit Transliteration)
- ↑ Aliah aksara batu basurek Pagaruyuang VI alah dikaji manggunoan duo pandakekan, iolah aliah aksara diplomatis jo aliah aksara kritis. Aliah aksara diplomatis mampatahankan bantuak tulisan asali jo pabandiangan satu lawan satu kapado huruf Latin, sadangkan aliah aksara kritis manyasuaian bantuak huruf jo bunyi fonem bahaso nan digunoan.
Rujuakan
[suntiang | suntiang sumber]- 1 2 Kusumadewi 2012, hlm. 35-36.
- ↑ Kusumadewi 2012, hlm. 35.
- 1 2 Griffiths 2012, hlm. 198-199.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kozok 2015, hlm. 37.
- 1 2 3 BPCB Sumbar (30 Desember 2016). "Kompleks Prasasti Adityawarman". kebudayaan.kemdikbud.go.id. Balai Pelestarian Cagar Budaya Sumatera Barat, Direktorat Jenderal Kebudayaan Republik Indonesia. Diakses tanggal 31 Agustus 2018.
- ↑ Griffiths 2012, hlm. 198-201.
- ↑ Krom 1912, hlm. 22.
- 1 2 Kusumadewi 2012, hlm. 36, 102.
- ↑ Tjoa-Bonatz 2019, hlm. 43.
- 1 2 Krom 1912, hlm. 43.
- 1 2 Brandes & Krom 1913, hlm. 260.
- 1 2 3 "Prasasti Pagaruyung » Budaya Indonesia". budaya-indonesia.org. Diakses tanggal 2025-08-17.
- ↑ Roza, Darwyta (29 November 2024). "Kompleks Prasasti Pagaruyung, Jejak Sejarah Adityawarman melalui 9 Prasasti Kuno". rri.co.id. Diakses tanggal 19 Agustus 2025.
- 1 2 3 4 5 Istiawan 2006, hlm. 17.
- ↑ Kusumadewi 2012, hlm. 37, 102.
- ↑ Tjoa-Bonatz 2019, hlm. 50.
- ↑ Kusumadewi 2012.
- 1 2 3 4 Griffiths, Arlo (2012). Inscriptions of Sumatra II. Short epigraphs in Old Javanese. 14 No. 2. Wacana. pp. 197–214. http://wacana.ui.ac.id/index.php/wjhi/article/download/61/55. Diakses pado 6 September 2018.
- 1 2 Griffiths 2012, hlm. 199.
- 1 2 3 4 5 Griffiths 2012, hlm. 200-201.
- 1 2 Ekawana, I Gusti Putu (1985). "Selembar Prasasti Raja Patih Kbo Parud" (PDF). Pertemuan Ilmiah Arkeologi III (PIA III): Ciloto 23-28 Mei 1983. Proyek Penelitian Purbakala Jakarta, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan: 513.
- 1 2 Miksic, John Norman; Yian, Goh Geok (2016) (dalam bahaso en). Ancient Southeast Asia. Routledge. ISBN 978-1-317-27903-7. https://www.google.co.id/books/edition/Ancient_Southeast_Asia/R8tCDQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=saiva+siddhanta+in+indonesia&pg=PT642&printsec=frontcover.
- 1 2 Griffiths 2012, hlm. 200.
- ↑ Nur, Mhd.; Thaib, Puti Reno Raudha; Jamrah, Alfian; Arda, Fitra (2016). Perjuangan Sultan Alam Bagagar Syah dalam Melawan Penjajah Belanda di Minangkabau pada Abad ke-19. Padang: Balai Pelestarian Nilai Budaya Sumatera Barat. pp. 25. ISBN 978-602-6554-04-8. https://repositori.kemdikbud.go.id/10454/1/ST.BAGAGARSYAH.pdf.
- 1 2 Kusumadewi 2012, hlm. 36.
- 1 2 Istiawan 2006, hlm. 17-18.
- 1 2 Griffiths 2012, hlm. 201.
- ↑ "Daftar Cagar Budaya peringkat Nasional Tahun 2013-2022" (PDF) (dalam bahasa Indonesia). Oktober 2022. Diakses tanggal 2025-09-19.
Bacoan lanjuik
[suntiang | suntiang sumber]- Bonatz, Dominik; Miksic, John; Neidel, J. David (2009) (dalam bahaso en). From Distant Tales: Archaeology and Ethnohistory in the Highlands of Sumatra. Cambridge Scholars Publishing. p. 239. ISBN 1443807842. https://books.google.co.id/books?id=MusYBwAAQBAJ&pg=PA239&dq=bukit+gombak+inscription&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwirmsGZxMLOAhUIL48KHdsHA_EQuwUIHjAA#v=onepage&q=bukit%20gombak%20inscription&f=false.
- Brandes, J.L.A.; Krom, N.J (1913). "Oud-Javaansche Oorkonden: Nagelaten Transscripties van wijlen Dr. J.L.A. Brandes, uitgegeven door Dr. N.J Krom". Verhandelingen van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Albrecht & Co. (Batavia); Martinus Nijhoff ('s-Gravenhage).
- Griffiths, Arlo (2012). "Inscriptions of Sumatra: II. Short Epigraphs in Old Javanese" (PDF). Journal of the Humanities of Indonesia. Wacana: 197–201. doi:10.17510/wjhi.v14i2.61.
- Istiawan, Budi (2006). "Selintas Prasasti dari Melayu Kuno" (PDF) (edisi ke-1). Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala Batusangkar (Wilayah Kerja Provinsi Sumatera Barat dan Riau): 39–40.
- Kozok, Uli (2015) (dalam bahaso en). A 14th Century Malay Code of Laws: The Nitisarasamuccaya. Institute of Southeast Asian Studies. p. 36. ISBN 9789814459747. https://books.google.co.id/books?id=35lqBgAAQBAJ&pg=PA36&dq=id&sa=X&ved=0ahUKEwi-wIW5yvzNAhUVSo8KHTcyBLQQuwUINDAD#v=onepage&q=false.
- Krom, Nicolaas Johannes (1912). "Inventaris de Oudheden in de Padangsche Bovenlanden". Oudheidkundig verslag (dalam bahasa Belanda). Weltevreden: Albrecht & Co. 49.
- Kusumadewi, Sri Ambarwati (2012). "Adityawarman (1347-1374 Masehi): Kajian Epigrafi" (PDF). Fakultas Ilmu Pengetahuan Budaya Universitas Indonesia.
- Miksic, John Norman; Yian, Goh Geok (2016) (dalam bahaso en). Ancient Southeast Asia. Routledge. ISBN 978-1-317-27903-7. https://www.google.co.id/books/edition/Ancient_Southeast_Asia/R8tCDQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=saiva+siddhanta+in+indonesia&pg=PT642&printsec=frontcover.
- Tjoa-Bonatz, Mai Lin (2019) (dalam bahaso en). A View from the Highlands: Archaeology and Settlement History of West Sumatra, Indonesia. ISEAS-Yusof Ishak Institute. ISBN 978-981-4843-02-7. https://www.google.co.id/books/edition/A_View_from_the_Highlands/QIDRDwAAQBAJ?hl=id&gbpv=1&dq=ponggongan&pg=PA57&printsec=frontcover.
