Lompat ke isi

Batu basurek Pagaruyuang IX

0°28′45″S 100°37′25″E / 0.47917°S 100.62361°E / -0.47917; 100.62361

Batu basurek Pagaruyuang IX
Bahan bakuBatu andesit
Sistem panulisanAksara Pasca Pallawa Sumatera
Dibuek1291 Saka / 1369 Masehi
DitamuanPonggongan, Pagaruyung, Tanjung Emas, Tanah Datar
Lokasi kiniBalai Pelestarian Kebudayaan Wilayah III (d.h. BP3) Batusangkar, Sumatera Barat
Koordinat0°28′45″S 100°37′25″E / 0.47917°S 100.62361°E / -0.47917; 100.62361[1]
RegistrasiSMS-04/1/-/b/9
BahasoBahaso Sanskerta
Batu basurek Pagaruyuang IX di Sumatra
Batu basurek Pagaruyuang IX
Batu basurek Pagaruyuang IX
Batu basurek Pagaruyuang IX (Sumatra)
4km
2.5miles
Pagaruyuang IX
Pagaruyuang IX
Peta
Lokasi batu basurek Pagaruyuang IX

Batu basurek Pagaruyuang IX adolah ciek batu basurek nan didugo barasa dari maso pamarentahan Rajo Adityawarman.[1] Babarapo panaliti bapandapek baso batu basurek ko bantuaknyo sarupo potongan bagian ateh dari batu basurek lainnyo,[1][2] jo tabuek dari batu andesit abu-abu.[3] Batu basurek ko ditulih mamakai aksara Pasca Pallawa Sumatera sarato bahaso Sanskerta.[4] Anyo tadapek babarapo kato sajo nan dapek dikataui, sabagian gadangnyo adolah pananggalan (candrasengkala), yaitu taun 1291 Saka atau 1369 Masehi.[1][2] Isi lainnyo batu basurek tu alun jaleh lai, dek karano sarik mambaco uruf-urufnyo nan indak mambantuak kato-kato nan utuah.[3][5]

Batu basurek Pagaruyuang IX ko ditamuan di kawasan Ponggongan, Nagari Pagaruyuang, Kecamatan Tanjung Emas, Kabupaten Tanah Datar.[6] Hal nan mambueknyo balain jo kabanyakan batu basurek Adityawarman lainnyo, yaitu pado batu basurek iko indak basabuik namo tokoh atau rajo siapo pun pado isinyo.[7]

Kini ko batu basurek iko tasimpan sabagai koleksi dari Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala (BP3) Batusangkar, basamo-samo koleksi babarapo batu basurek jo artefak lainnyo.[1] Batu basurek ko lah tadafta sabagai cagar budayo di Sumatera Barat jo nomor inventaris SMS-04/1/-b/9.[8]

Latar balakang

[suntiang | suntiang sumber]
Poto Benteng Van der Capellen (k. 1895) di Batusangkar, Sumatera Barat. Koleksi Tropenmuseum, Amsterdam.

Batu basurek iko partamo kali ditabikan dek Nicolaas Johannes Krom, Katua Komisi Panalitian Arkeologi di Hindia Balando untuak Jawa jo Madura, dalam Oudheidkundig Verslag (Laporan Arkeologi) pado taun 1912. Krom ditugaskan dek Pamarentah Hindia Balando Regun No1 malalui Go2. 1912 untuak maneliti artefak batu basurek di Benteng Van der Capellen, Batusangkar, Sumatera Barat. Panalitian iko dilakukan dari akhia April 1912 sampai awal Mei 1912.[9]

Dalam laporannyo, batu basurek Pagaruyung IX tacataik dalam inventaris subdivisi Benteng Van der Capellen jo nomor 34, tapeknyo di daerah Ponggongan, Jorong Bukit Janggo, Nagari Pagaruyuang, Tanjung Emas, Tanah Datar. Dinyatoan pulo baso babarapo batu basurek lain ditamukan pulo di Ponggongan, yaitu batu basurek Pagaruyuang V, batu basurek Pagaruyuang VIII, batu basurek Pagaruyuang X, sarato batu basurek ampek baleh barih nan ditamukan di tangah-tangah sawah (kini ko disabuik jo batu basurek Ponggongan).[6]

Krom malaporkan baso wakatu itu batu basurek Pagaruyung IX masih tasimpan di Pagaruyung namun dirancanokan ka dipindahkan ka museum di Batavia (namo lamo Jakarta).[10] Namun, Istiawan (2006) mancataik baso batu basurek ko kini ditampekkan di Ruang Koleksi Pusat Pelestarian Warisan Arkeologi (BP3) di Batusangkar, basamo jo koleksi batu basurek lainnyo jo pacahan-pacahan artefak kuno. Jadi, lokasinyo tatap di Sumatera Barat.[1]

Batu basurek Pagaruyung IX marupoan pacahan andesit nan data bawarno abu-abu nan baukuran labiah kurang 40 cm jo leba 12 cm. Katabalannyo nan relatif tipih mambueknyo indak biaso untuak batu basurek. Iko adolah batu basurek nan paliang ketek dari sadoalah batu basurek dari jaman Adityawarman.[11][12]

Batu basurek ko barisi barih kalimaik almanak (candra sengkala)[2] Batu basurek ko umumnyo dalam kondisi baiak, walaupun hanyo tadiri dari ciek barih. Krom manggambarkan batu basurek tu dihiasi jo ilustrasi lingkaran nan dikuliliangi dek lapan garih sarupo sinar. Dalam garih-garih sarupo sinar ko, teks diukir di kaduo sisi.[11]

Budi Istiawan (2006) partamo kali malakuan alih aksara jo alih bahaso batu basurek ko, sarato bapandapek baso batu basurek ko ditulih dalam aksara Jawa Kuno.[1] Salanjuiknyo, Sri Ambarwati Kusumadewi (2012), surang panaliti dari Universitas Indonesia, malakuan pambacoan ulang nan agak balain. Inyo bapandapek baso aksara nan digunoan adolah aksara Pasca Pallawa. Iko alih aksara batu basurek ko manuruik Kusumadewi:[8]

Śaka i ti(thi) satwa gun1a sa t(rs2) ni(?) ta _ ni_ (wa)rasati gata tha(wa)n(a) nr□pa_pata[lower-alpha 1]

Istiawan bapandapek baso bahaso nan digunoan pado batu basurek ko mandakeki bahaso Jawa Kuno,[1] samantaro Kusumadewi manyatoan baso isi kasaluruahan batu basurek ko ditulih mamakai bahaso Sanskerta sajo.[13] Iko alih bahaso batu basurek tasabuik manuruik Istiawan jo Kusumadewi:

  • Istiawan (2006):

Pado taun Saka (12)91 nan lalu --rajo—

  • Kusumadewi (2012):

Kutiko taun Ṥaka (12)91 balalu___rajo

Batu basurek Pagaruyung IX babeda jo batu basurek lain karano indak ado manyabuik namo tokoh, sainggo batu basurek ko unik dalam konteks paninggalan sijarah karajaan-karajaan Hindu-Buddha di Sumatera. Kabanyakan batu basurek dari maso pamarintahan Adityawarman sabananyo mancatat namo-namo tokoh-tokoh pantiang, kusuihnyo Adityawarman surang jo babagai galanyo. Hal iko tanyato pado batu basurek Ombilin, batu basurek Amoghapasa, batu basurek Pagaruyuang I, II , III , IV , jo V , batu basurek Saruaso I jo II, batu basurek Rambatan, batu basurek Kuburajo I, sarato batu basurek Bandar Bapahek, bahkan ado juo nan mancantumkan tambahan panguaso sarupo Ananggawarman jo Sri Akarendrawarman.[7]

Panataan wakatu

[suntiang | suntiang sumber]

Bagian awal batu basurek manunjuakan adonyo candra sengkala, sistim almanaik simbolis (kronogram) nan manyambunyian angko taun dalam sabuah kalimaik atau frasa. Istiawan manyatoan baso sistem kalender iko umumnyo tadapek dalam batu basurek Jawa Kuno dari abaik ka-8 inggo ka-14 Masehi di pulau Jawa.[1]

Dalam bukunyo, Sekilas Prasasti Melayu Kuno, baliau manyatoan baso naskah nan masih tabaco pado pacahan batu basurek Pagaruyung IX manganduang unsur almanaik. Naskah nan dimukasuik ditulih sabagai satwa guna sa(trs)ne, sarato nan tatulih pado bagian barikuiknyo indak tabaco. Badasakan nilai angko simbolis, satwa bararti 1 jo guna bararti 9. Istiawan mampakiroan duo kato barikuiknyo bararti 2 jo 1, badasa ciri-ciri batu basurek tasabuik, nan dipakiroan barasa dari jaman Adityawarman. Dengan mambaconyo ka balakang (manuruik aturan candra sengkala), didapek tahun 1291 Saka, atau sasuai jo 1369 Masehi.[1][2]

Aksara jo bahaso

[suntiang | suntiang sumber]

Batu basurek Pagaruyung IX ditulih dalam aksara Pasca-Pallawa jo bahaso Sansekerta, aksara nan banyak digunoan pado zaman Adityawarman. Louis-Charles Damais (1995) manyatoan baso turunan aksara Pallawa ko bakambang sacaro mandiri di Sumatera, mahasilkan bantuak tulisan nan inyo sabuik aksara Sumatera Kuno, jo ciri-ciri nan indak tadapek di daerah lain. Aksara Sumatera Pasca-Pallawa ko, nan digunoan dalam batu basurek Pagaruyung IX jo batu basurek Adityawarman lainnyo, mampanampakkan ciri-ciri nan babeda jo aksara Jawa Kuno (Kawi). Hal iko manunjuakan baso sabuah aksara bakambang di Sumatera babeda jo evolusi tulisan Jawa.[14][15]

Bahaso Sansekerta dalam batu basurek Ādityawarman mamainkan peran pantiang, tarutamo dalam manyabuik kalender, mamuji rajo atau pihak nan mamarentahkan batu basurek itu ditulih, manulih gala panguaso, jo manjalehan ajaran agamo Buddha.[16] Dalam hal aksara jo bahaso, batu basurek Adityawarman mampamerkan ragam, manggabuangkan bahaso Sanskerta, bahaso Melayu Kuno, jo bahaso Jawa Kuno. Sabagian gadang batu basurek Adityawarman, tamasuak batu basurek Pagaruyung IX ditulih dalam bahaso Sanskerta. Sabaliaknyo, bahaso Melayu Kuno, bahaso daerah Sumatera, digunoan tarutamo untuak artikel, gala jo namo pajabat, sarato babarapo kato karajo. Baitu juo bahaso Jawa Kuno kurang acok dipakai.[17]

Panggunoan babagai aksara jo bahaso mancaminkan konteks geopolitik, ekonomi jo budayo karajaan Adityawarman pado maso itu, nan barado di simpang jalan tradisi lokal jo pangaruah lua.[18][19][20] Panalitian tantang batu basurek iko umumnyo manyoroti aspek-aspek panggunoan bahaso, tarutamo karano ado sajumlah nan indak konsisten, baiak dalam tando baca maupun dalam manulih bantuak gabungan (kato-kato majemuk).[21] Salain itu, kabinguangan juo ditamukan dalam manantuan kasus tata bahaso.[22] Namun, sacaro kasaluruahan tata bahaso Sansekerta nan digunoan tatap sasuai jo aturan umum nan balaku di India .[21]

Caliak pulo

[suntiang | suntiang sumber]
  1. Kusumadewi maagiah catatan tambahan untuak alih aksara kritis pado kato-kato tatantu, iolah 1 guna: guṇa, jo 2 tṛṣni
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Istiawan 2006, hlm. 25.
  2. 1 2 3 4 Miksic 2015, hlm. 38.
  3. 1 2 Istiawan, Budi (2006) Selintas Prasasti dari Melayu Kuno, Cet.1, Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala Batusangkar (Wilayah Kerja Provinsi Sumatera Barat dan Riau), hlm 25.
  4. Kusumadewi 2012, hlm. 38, 59.
  5. Kozok, Uli (2015) (dalam bahaso en). A 14th Century Malay Code of Laws: The Nitisarasamuccaya. Institute of Southeast Asian Studies. p. 38. ISBN 9789814459747. https://books.google.co.id/books?id=35lqBgAAQBAJ&pg=PA38&dq=Pagaruyung%20IX&hl=id&sa=X&ved=0ahUKEwi-wIW5yvzNAhUVSo8KHTcyBLQQuwUINDAD#v=onepage&q=Pagaruyung_IX&f=false.
  6. 1 2 Krom 1912, hlm. 44-45.
  7. 1 2 Pratiwi, Sunliensyar & Adi 2024, hlm. 125.
  8. 1 2 Kusumadewi 2012, hlm. 38.
  9. Krom 1912, hlm. 9.
  10. Krom 1912, hlm. 34.
  11. 1 2 Krom 1912, hlm. 44.
  12. Kusumadewi 2012, hlm. 42.
  13. Kusumadewi 2012, hlm. 53.
  14. Kusumadewi 2012, hlm. 47.
  15. Damais 1995, hlm. 12-13.
  16. Kusumadewi 2012, hlm. 59.
  17. Kusumadewi 2012, hlm. 57.
  18. Kusumadewi 2012, hlm. 26.
  19. Pratiwi, Sunliensyar & Adi 2024, hlm. 123-125.
  20. Griffiths 2012, hlm. 197.
  21. 1 2 Kusumadewi 2012, hlm. 54.
  22. Nilakanta Sastri 1949, hlm. 136-137.

Bacoan lanjuik

[suntiang | suntiang sumber]