Johor

Dari Wikipedia baso Minang, ensiklopedia bebas
Lompek ka: navigasi, cari

Koordinat: 1°29′14″N, 103°46′52″E

Flag of Malaysia.svg
Nagari-nagari di Malaysia
نڬري٢ د مليسيا
جوهر دارالتّعظيم
Johor Darul Ta'zim
Bendera Johor Lambang Johor
Bendera Lambang
Cogan kata: Kepada Allah Berserah كڤدالله برسراه
Lagu nagari: Lagu Bangsa Johor لاڬو بڠسا جوهر
Lokasi Johor
Ibu negeri Johor Bahru
Bandar diraja Muar1
Parti memerintah Barisan Nasional-UMNO
 - Sultan Sultan Ibrahim Ismail
 - Menteri Besar Abdul Ghani Othman
Sejarah  
 - Kesultanan Johor kurun ke-14 
 - Pengaruh British 1914 
 - Zaman Pendudukan Jepun 1942 
 - Kemasukan ke dalam Persekutuan Tanah Melayu 1948 
Keluasan
 - Jumlah 19,984 km²
Populasi
 - 2010 census 3,348,283 [1]
 - Kepadatan 174/km²
Kod panggilan kebangsaan 072
06 (Muar)
Poskod kebangsaan 80xxx to 86xxx
Huruf pertama plat kenderaan J
Laman sesawang: www.johor.gov.my
1 Sabuah kota di dalam Kotaraya Johor Bahru
2 Kecuali Muar
frames

Johor Darul Ta'zim adolah sabuah nagari di Malaysia nan tarlatak di selatan Samananjung Malaysia. Nagari ini babatehan jo nagari Melaka, Negeri Sembilan dan Pahang. Nagari Johor juga dikelilingi oleh kawasan perairan seperti Laut China Selatan di timur, Selat Tebrau di selatan serta Selat Melaka di bagian barat.

Dengan saluas kira-kira 19.210 kilometer persegi (7,420 bt2), Johor merupakan nagari ke-5 terbesar dalam nagara Malaysia dan nagari ke-3 terbesar di Samananjung Malaysia. Selain itu, nagari ini juga mempunyai jumlah penduduk ke-2 terbesar selepas nagari Selangor dan nagari ke-7 terpadat di dalam nagara.

Ibu nagari Johor iolah Johor Bahru marupoan sebuah kota raya di selatan nagari ini. Kota raya tersebut marupoan kota kedua terbesar di Malaysia selepas Kuala Lumpur. Di samping itu, kota-kota utamanya ialah Batu Pahat, Muar dan juga Kluang. Nama resminya adolah "Darul Ta'zim" berasal daripada perkataan Arab nan membawa maksud tempat perlindungan nan bermaruah.

Sajarah[suntiang | suntiang sumber]

Sebelum kedatangan Barat[suntiang | suntiang sumber]

Kawasan Johor sudah pun bermula pada taun 800 sebagai suatu petempatan perdagangan nan penting. Semasa abaik ke-14, kawasan itu menjadi wilayah tanggungan Empayar Majapahit sehingga pemerintahan Kesultanan Malaka (1400-1511) nan mana nagari Johor menjadi pula salah sebuah jajahan pemerintahannya. Pada taun 1511, Malaka dikuasai oleh pihak Portugis dan Sultan Mahmud Shah, Sultan Malaka ketika itu, melarikan diri ke Pahang dan kemudiannya ke Johor di mana beliau mengasaskan Kesultanan Johor.

Kesultanan Johor pada akhir abaik ke-16 dan ke-17 mengalami perjuangan pewarisan nan berturut-turutan. Ia juga sering mengalami serangan daripada pihak Portugis dan Aceh. Pada 1641, Johor mendukung pihak Belanda menewaskan pihak Portugis di Malaka dan pada 1660, Johor telah menjadi sabuah entrepot nan maju.

Johor Modern[suntiang | suntiang sumber]

Semasa Sir Stamford Raffles tiba di Singapura pada 1818, pulau itu ditadbir oleh Sultan Abdul Rahman Muazzam Shah. Raffles kemudiannya mengetahui bahawa Tengku Hussein, abang sulung Sultan Abdul Rahman, telah digugurkan sebagai sultan kerana tidak berada di sisi ayahandanya semasa kemangkatan. Raffles mengambil kesempatan dalam keadaan ini untuk menyokong Tengku Hussein menjadi sultan dan sebagai ganti, satu perjanjian dimeterai pada 6 Pebruari 1819 nan mana Tengku Hussein menyewa Singapura kepada pihak British untuk pembukaan pelabuhan di Singapura.

Pada taun 1855, di bawah perjanjian di antara British di Singapura dan Sultan Ali dari Johor, kuasa memerintah Johor diserahkan kepada Raja Temenggung Tun Daeng Ibrahim. Temenggung Ibrahim membuka Bandar Tanjung Puteri di selatan Johor dan menjadikannya sebagai sebuah bandar utama.

Pada taun 1866, Temenggung Abu Bakar, anakanda Temenggung Ibrahim, dilantik menjadi Sultan Johor secara rasmi dan menamakan Bandar Tanjung Puteri sebagai Johor Bahru. Sultan Abu Bakar memperkenalkan sabuah perlembagaan dan menubuhkan sebuah sistem pentadbiran nan cekap dan berkesan. Dibawahnya, Johor menikmati pembangunan ekonomi nan cemerlang. Permintaan lada hitam dan gambir nan tinggi pada abaik ke-19 menyebabkan pembukaan ladang-ladang baru dan kemasukan buruh Cina secara beramai-ramai. Sultan Abu Bakar kemudiannya dikenali sebagai "Bapa Johor Modern".

Pada taun 1914, Sultan Ibrahim ibni Sultan Abu Bakar terpaksa menerima seorang Penasihat British. Perang Dunia II meletus pada taun 1939. British nan bertanggungjawab terhadap pertahanan Johor dikalahkan oleh tentera Jepun nan kemudian menduduki Johor dari taun 1941 hingga taun 1945. Selepas tamatnya peperangan, British kembali ke Johor dan pada taun 1946, Johor menjadi sebagian daripada Malayan Union.

Nasionalisme Melayu nan diketuai oleh Dato' Onn Jaafar daripada UMNO menyebabkan Malayan Union dibatalkan dan digantikan jo Persekutuan Tanah Melayu. Tanah Melayu kemudiannya mencapai kemerdekaan pada 31 Ogos 1957 dan kemudiannya pada taun 1963, Johor menjadi salah sabuah daripada 14 buah nagari nan menyertai Malaysia.

Geografi[suntiang | suntiang sumber]

Kedudukan daerah-daerah nagari Johor[suntiang | suntiang sumber]

Templat:Gambar peta Johor

Pembagian distrik[suntiang | suntiang sumber]

Johor terbagi kepada 10 distrik (merujuk kepada portal rasmi karjaan nagari johor) saparti berikut:[2]

  • Distrik Johor Bahru جوهور بهرو
  • Distrik Kulaijaya كولاي جاي
  • Distrik Pontian ڨونتيان
  • Distrik Kota Tinggi كوتا تيڠڬي
  • Distrik Kluang كلواڠ
  • Distrik Segamat سڬامت
  • Distrik Muar موار
  • Distrik Batu Pahat باتو ڨاهت
  • Distrik Mersing مرسيڠ
  • Distrik Ledang ليدڠ

Johor iolah nagari tunggal di Samananjung Malaysia nan mempunyai pantai di bagian timur dan barat. Kebanyakan tanahnya rendah jo bukit-bukau nan bercerun landai. Lokasi tertingginya ialah Gunung Ledang nan berada di paras ketinggian 1.276 meter.

Hutan Simpan[suntiang | suntiang sumber]

Johor mempunyai kawasan hutan simpan paya bakau nan ketiga terbesar di Samananjung Malaysia jo keluasan sebanyak 167 kilometer persegi (km2), termasuknya:

  • Hutan Simpan Paya Bakau Sungai Sedili Besar dan Sungai Sedili Kecil;
  • Hutan Simpan Paya Bakau Sungai Lebam.

Senarai Pulau[suntiang | suntiang sumber]

Nagari ini juga banyak mempunyai pulau. Antara lapan pulau nan terbesarnya ialah:

Kota Utama[suntiang | suntiang sumber]

Kota-kota utama di Johor termasuklah:

  • Johor Bahru (ibu nagari) - kota raya kedua terbesar di Malaysia; dan terbesar di Johor
  • Batu Pahat - kota kedua terbesar di Johor (menunggu kelulusan kerajaan persekutuan untuk dinaik taraf menjadi kota raya)
  • Muar - kota ketiga terbesar di Johor
  • Kluang
  • Kulai
  • Pasir Gudang
  • Skudai
  • Nusajaya
  • Kota Tinggi
  • Pontian
  • Segamat
  • Tangkak
  • Yong Peng
  • Mersing

Demografi[suntiang | suntiang sumber]

Kumpulan etnis[suntiang | suntiang sumber]

Pada taun 2010, jumlah penduduk di nagari Johor ialah 3,35 juta urang.[3] Ini menjadikannya nagari ke-2 paling ramai penduduk di Malaysia. Majoritas penduduknya ialah berbangsa Malayu iaitu lebih daripada separuh penduduk Johor. Selain itu, kumpulan etnis ke-2 terbesar ialah kaum Cina (35,4%) diikuti jo kaum India (6,9%) dan kaum lain-lain (6,6%)

Agama[suntiang | suntiang sumber]

Agama terbesar dalam nagari Johor iolah agama Islam kerana sebagian penduduk nagari terutama kaum Melayu menganuti agama ini. Agama ini mendapat kedudukan nan tinggi dalam nagari ini kerana ia adolah agama rasmi nagari. Pegangan agama kaum Cina kebanyakkannya ialah seperti Taoisme dan Konfusianisme dan sedikit nan mengamalkan agama Buddha dan juga Islam. Bagi kaum India pula, majoritas penduduk kaum itu menganut agama Hindu dan hanya sedikit sahaja nan mengamalkan kepercayaan Islam dan Kristian. Pegangan seperti animisme turut masih diamalkan dalam kalangan Orang Asli.

Kerajaan nagari[suntiang | suntiang sumber]

Johor adolah nagari Malayu pertama nan mengamalkan sistem raja berperlembagaan melalui Undang-undang Tubuh Nagari Johor nan dimasyhurkan oleh Sultan Abu Bakar. Menurut perlembagaan tersebut, Sultan Nagari Johor merupakan Ketua Perlembagaan Nagari. Dibawah perlembagaan nagari, kuasa perundangan dipunyai oleh Dewan Undangan Nagari nan terdiri daripada 36 ahli. Dewan ini melantikkan salah sepuluh orang daripada ahli Dewan untuk membentukkan Majlis Mesyuarat Kerajaan (EXCO). EXCO, nan diketuai oleh Menteri Besar, memegang kuasa eksekutif dan merupakan badan nan membuat dasar kerajaan nagari.

Setiausaha Nagari merupakan ketua pentadbiran kerajaan nagari. Pejabat Setiausaha Negeri ialah teras Pentadbiran Kerajaan Nagari nan menyempurnakan sokongan pentadbiran kepada implementasi dasar-dasar nan diputuskan oleh EXCO dan Dewan Undangan Negeri.

Nagari Johor dibahagikan kepada 10 distrik di bawah 15 pihak berkuasa tempatan, iaitu:

Bangunan Sekretariat Nagari Johor (Bangunan Sultan Ibrahim) di Bukit Timbalan.
  1. Batu Pahat:
    1. Majlis Perbandaran Batu Pahat
    2. Majlis Daerah Yong Peng
  2. Johor Bahru:
    1. Majlis Bandaraya Johor Bahru
    2. Majlis Perbandaran Johor Bahru Tengah
    3. Majlis Perbandaran Pasir Gudang
    4. Pihak Berkuasa Tempatan Nusajaya
  3. Kulaijaya:
    1. Majlis Perbandaran Kulai
  4. Kluang:
    1. Majlis Perbandaran Kluang
    2. Majlis Daerah Simpang Renggam
  5. Kota Tinggi:
    1. Majlis Daerah Kota Tinggi
  6. Mersing:
    1. Majlis Daerah Mersing
  7. Muar:
    1. Majlis Perbandaran Muar
  8. Ledang:
    1. Majlis Daerah Tangkak
  9. Pontian:
    1. Majlis Daerah Pontian
  10. Segamat:
    1. Majlis Daerah Segamat
    2. Majlis Daerah Labis

Berlainan daripada kebanyakan nagari lain, majlis distrik di negeri Johor tidak bertanggungjawab kepada urusan tanah. Sebaliknya, hal-ehwal tanah ditadbir oleh pejabat tanah distrik. Setiap distrik dibagikan lagi kepada mukim-mukim dan seorang penghulu dilantik untuk mewakili Pegawai Daerah dalam pentadbiran harian.

Johor dikenali sebagai "kubu kuat" bagi Barisan Nasional. Di Pilihan Raya Umum Malaysia 2008, DAP (mewakili Pakatan Rakyat) hanya menang satu kerusi Parlimen, sementara di Sidang DUN, Pakatan cuma menghantar enam ADUN dari 56 kerusi di sidang DUN Johor.

Sanarai Menteri Besar Johor[suntiang | suntiang sumber]

  1. Datuk Jaafar Mohamed (1886 - Jul 1920)
  2. Datuk Mohamed Mahbob (Jul 1920 -1922)
  3. Dato' Abdullah Jaafar (Sep 1923 - 1928)
  4. Dato' Mustapha Jaafar (16 Sep 1928 - 23 Nov 1931)
  5. Datuk Abdul Hamid Yusof (23 Nov 1931 - 28 Dis 1934)
  6. Ungku Abdul Aziz Abdul Majid (Apr 1935 - 1 Jun 1947)
  7. Dato' Onn Jaafar (1 Jun 1947 - 18 Mei 1950)
  8. Datuk Syed Abdul Kadir bin Mohamed (20 Feb 1952 - 5 Jun 1955)
  9. Datuk Wan Idris bin Ibrahim (1 Okt 1955 - 16 Jun 1959)
  10. Tan Sri Hassan Yunos (27 Jun 1959 - 31 Jan 1967)
  11. Tan Sri Othman Saat (Feb 1967 - Apr 1982)
  12. Datuk Abdul Ajib bin Ahmad (29 Apr 1982 - 12 Ogos 1986)
  13. Tan Sri Muhyiddin Yassin (12 Ogos 1986 - 3 Mei 1995)
  14. Dato' Haji Abdul Ghani Bin Othman (3 Mei 1995 - Sekarang)

Ekonomi[suntiang | suntiang sumber]

Nagari Johor merupakan salah satu daripada negeri-negeri termaju di Malaysia disamping Selangor dan Pulau Pinang. Ekonominya terdiri daripada campuran pertanian, pengeluaran, perdagangan dan pelancongan.

Johor ialah pengeluar utama bagi getah, nenas dan minyak kelapa sawit. Hutannya merupakan asas untuk perkembangan pemprosesan kayu-kayan dan kayu balak. Sewaktu 1980-an, terdapat perkembangan utama taman-taman perindustrian dan projek perbandaran diseluruh negeri. Pelbagai syarikat antarabangsa daripada Singapura telah berpindah ke Johor untuk mengambil kesempatan daripada kos nan lebih rendah. Industri-industri utamanya termasuk elektronik, tekstil, pembinaan kapal, dan juga kilang-kilang penapis minyak kelapa sawit dan bahan sumber semulajadi serta bahan kimia daripada petroleum.

Ramai penduduk di Johor juga berulang-alik setiap hari ke tempat kerja di Singapura.[4]

Kebudayaan negeri Johor mengandungi pelbagai aspek daripada kaum Melayu, Cina, India dan lain-lain bangsa, termasuk orang asli dan orang Portugis. Campuran ini dibayangkan oleh tempat sembahyang nan terdiri daripada masjid-masjid, kuil-kuil dan gereja-gereja nan berwujud di sisi satu sama lain. Selainnya, ia juga dibayangkan dalam pelbagai makanan tempatan, kostum, perayaan dan upacara amal.

Wilayah Pembangunan Iskandar telah dilancarkan pada 4 November 2006 di bahagian selatan negeri Johor.

Kebudayaan tradisi Melayu Johor[suntiang | suntiang sumber]

Kuda kepang dan zapin merupakan tarian tradisional Melayu di Johor. Kuda Kepang ialah sejenis tarian nan dipersembahkan jo kostum nan mewah serta kuda tenunan. Ia memaparkan pahlawan-pahlawan nan berkuda berlawan dalam pertempuran nan semakinnya menjadi cergas sehingga perayaan kemenangan.

Ghazal dan Barongan adolah tulang belakang nyanyian tradisional Melayu. Ghazal melibatkan segolongan kecil ahli muzik nan bermain alat muzik moden dan tradisional, dan seringnya dipersembahkan dalam majlis rasmi.

Di Johor juga terdapat beberapa jenis teater tradisional nan dikenali sebagai Hamdolok, Wayang Wong, Ketoprak dan Wayang Kulit Purwa (atau Wayang Kulit Jawa).

Pakaian tradisional Johor termasuk:

  • Baju cekak musang
  • Baju Teluk Belanga
  • Kurung Johor
  • Kurung Riau
  • Belah kebaya panjang

Pelancongan[suntiang | suntiang sumber]

Nagari Johor mempunyai banyak tarikan palancongan, terutamanya:

Negeri Johor juga mempunyai lima taman negara jo jumlah keluasan nan melebihi 700 kilometer persegi serta banyak hutan lipur nan lebih kecil untuk menarik kedatangan pelancong:

Pengangkutan[suntiang | suntiang sumber]

Nagari Johor mempunyai sistem lebuh raya nan bagus. Lebuhraya Utara Selatan mengaitkan kebanyakan bandar-bandar utama di nagari Johor dan juga jo segala negeri-negeri di barat Semenanjung Malaysia. Tambahan juga, Tambak Johor nan dilengkapkan jo lebuhraya duaan tiga lorong menyambungkan nagari Johor jo nagara Singapura. Laluan Kedua Malaysia-Singapura nan tarlataknya di bagian barat bandar raya Johor Bahru telah dibina pada taun 1997 untuk mengatasi kesesakan tambak. Ia menyambungkan secara langsung jo Lebuhraya Utara Selatan.

Lapangan Terbang Antarabangsa Senai nan ditempatkan 30 kilometer daripada bandaraya Johor Bahru memberi perkhidmatan kepada sistem penerbangan antarabangsa, nasional dan wilayah. Dibina pada 6 Jun 1974, lapangan terbang ini telah diperbesarkan berkali-kali dan kini mempunyai kapasiti sebanyak lima juta penumpang setahun. Sebuah landasan kapal terbang nan baru sedang dibina. Lapangan Terbang Antarabangsa Senai merupakan satu-satunya lapangan terbang nan dikelolakan oleh pihak swasta (selain MAHB) di Malaysia.

Nagari Johor mempunyai tiga pelabuhan:

Sistem jalan keretapi di Johor nan dikelolakan oleh Keretapi Tanah Melayu Berhad (KTMB), bermula di Stesen KTMB Johor Bahru sehingga Stesen KTMB Gemas. Hanya terdapat satu landasan keretapi sahaja di tengah-tengah negeri Johor tetapi mempunyai dua cabang iaitu cabang Kempas ke Pelabuhan Pasir Gudang dan cabang Skudai ke Pelabuhan Tanjung Pelepas. Menjelang 2011 landasan berkembar dari Gemas ke Singapura bakal dibina jo bantuan kerajaan melalui kontraktor nan dilantik. Apabila siap nanti semenanjung Malaysia mempunyai sistem jalan keretapi nan lebih cekap dan efisen dari Singapura ke Padang Besar. Terdapat juga pelan perancangan oleh Syarikat YTL berkaitan pembinaan Landasan Keretapi Laju dari Kuala Lumpur ke Singapura (melalui Johor), namun masih dalam perbincangan jo pihak kerajaan.

Sistem Pengangkutan Akan Datang[suntiang | suntiang sumber]

Selaras jo kemajuan negeri dan kewujudan wilayah pembangunan Iskandar Malaysia, Kerajaan negeri berhasrat untuk membina sistem transit aliran ringan LRT bagi menghubungkan bandar-bandar utama sekitar Johor Bahru, serta sistem maglev - monorel bagi menghubungkan pusat-pusat tumpuan utama di daerah Johor Bahru. Selain itu Kerajaan Singapura bercadang menyambung sistem Mass Rapit Transit MRT republik itu ke bandaraya Johor Bahru. Di kawasan Nusajaya ada perancangan untuk membina Sistem Keretapi Tram bagi menghubungkan tempat-tempat utama seperti Medini, Educity, Cybercity, Puteri Habour, Kota Iskandar, Legoland, PTP, Ramsar dan tempat-tempat menarik lain atas inisiatif swasta dan pihak Iskandar Malaysia. Sistem Komuter seperti di Lembah Klang juga bakal dibina di sini bagi mengurangkan kesesakan pada masa akan datang menghubungkan bandar-bandar besar di sekitar Johor Selatan contohnya, antara Kota Tinggi jo Johor Bahru, Pontian jo Johor Bahru, Kulai jo Johor Bahru, Skudai jo Johor Bahru, Kempas/Pandan jo Johor Bahru dan Pasir Gudang jo Johor Bahru. Semua sistem ini masih dalam perancangan dan perbincangan jo pihak-pihak berkaitan

Penyiaran[suntiang | suntiang sumber]

Nagari Johor mampunyai 4 pusat transmisi atau pemancar bagi media elektronik radio dan televisyen. 4 pusat pemancar tersebut ialah:-

  • Gunung Ledang, Ledang untuk kawasan Johor utara merangkumi daerah Muar, Ledang, Segamat, Batu Pahat utara dan Kluang utara. Juga untuk memancarkan signal siaran radio & TV untuk negeri Melaka, Negeri Sembilan selatan dan Pahang selatan
  • Bukit Tinggi, Mersing untuk daerah Mersing dan wilayah kepulauan Johor di timur laut Johor.
  • Bukit Penawar, Kota Tinggi untuk kawasan Bandar Penawar dan sekitarnya sahaja (kawasan nan kecil)

Antara stesen radio dan TV nan memancarkan siarannya di negeri Johor ialah rangkaian radio dan TV milik negara dan swasta. Berikut adolah senarai saluran-saluran TV nan bersiaran di Negeri Johor.

Saluran TV dari stesen pemancar Gunung Pulai, Kulaijaya

  • tv1 (RTM) - UHF 55
  • tv2 (RTM) - VHF 10
  • TV3 (Media Prima) - UHF 26
  • ntv7 (Media Prima) - UHF 42
  • 8TV (Media Prima) - UHF 46
  • TV9 (Media Prima) - UHF 44

Saluran TV dari stesen pemancar Gunung Ledang, Ledang

  • tv1 (RTM) - UHF 28
  • tv2 (RTM) - VHF 07
  • TV3 (Media Prima) - VHF 12
  • ntv7 (Media Prima) - UHF 35
  • 8TV (Media Prima) - UHF 48
  • TV9 (Media Prima) - UHF 37

Saluran TV dari stesen pemancar Bukit Tinggi, Mersing

  • tv1 (RTM) - VHL 06
  • tv2 (RTM) - VHF 09
  • TV Al Hijrah - UHF 40

Saluran TV dari stesen pemancar Bukit Penawar, Kota Tinggi

  • tv1 (RTM) - UHF 32
  • tv2 (RTM) - UHF 38

Selain daripada itu, terdapat juga rangkaian TV dari negara-negara jiran nan boleh juga diterima di selatan Johor khususnya daerah Johor Bahru, Pontian, Kulai Jaya dan Kota Tinggi. Antaranya ialah:

Rangkaian TV milik MediaCorp TV Holding, Singapura

Rangkaian TV nasional Indonesia

  • Televisyen Republik Indonesia (TVRI), milik kerajaan - VHF 06
  • Rajawali Citra Televisyen Indonesia (RCTI), milik MNC - UHF 43
  • MNC TV dahulunya TPI, milik MNC - UHF 41
  • Global TV, milik MNC - UHF 57
  • Transformasi Televisyen (Trans TV), milik TransCorp - UHF 45
  • Surya Citra Televisyen (SCTV), milik SCM - UHF 47
  • Indosiar Visual Mandiri (Indosiar) - UHF 49
  • Andalas Televisyen (antv) - UHF 53
  • Metro TV - UHF 55

Rangkaian TV tempatan/wilayah Kepulauan Riau

Bagi siaran radio terdapat lebih 60 stesen radio sama ada dari Malaysia mahupun dari negara jiran Singapura dan Indonesia nan dapat didengar di selatan Johor. Hal ini meletakkan bandaraya Johor Bahru dan kawasan sekitarnya sebagai satu-satunya kawasan nan menerima siaran TV dan radio secara percuma terbanyak di Malaysia.

Caliak juo[suntiang | suntiang sumber]

Rujuakan[suntiang | suntiang sumber]

Pautan lua[suntiang | suntiang sumber]